شارنيوز- اخبار سقز

امروز ۰۸/۰۷/۱۳۹۹
یکشنبه، 3rd می 2015
8:40 ب.ظ
یادداشت

نگاهی به ماجرای تغییر کاربری حمام حاجی صالح

نویسنده ی مقاله
آزاد شریفی - کارشناس جهانگردی

آثار تاریخی، میراث نیاکان و نشانگر حرکت، خلاقیت و هویت گذشتگانی است که تجربه زندگی را با سختی فراوان از نسلی به نسل دیگر سپرده اند. در واقع آثار تاریخی به جامانده به ما می گویند که ریشه هریک از مظاهر زندگی، از چه زمانی بوده اند؟ امروزه دانش حفاظت و علم باستانشناسی به چنان مرحله ای از پیشرفت رسیده است که این اجازه را به نسل کنونی می دهد که با مرمت و پیرایه سازی آثار ارزشمند تاریخی، هویت و داشته های گذشتگان را تا حد توان و در صحت و سلامت به آینده گان منتقل کنند.

حمام های تاریخی نیز نمونه ای از آثار به جامانده از صدها سال پیش است. پیش تر، حمام نه تنها مکانی برای پاکیزگی که مکانی دارای کارکرد اجتماعی بود و هر منطقه ای آداب و رسوم خاص خود را داشت. مثل معروف رفیق گرمابه و گلستان ، احتمالاٌ نائل به همین موضوع بوده است. اما از آن روزها اگر چیزی هم باقی مانده باشد، یک بنای خالی است با انبوهی از تخریب و تنهایی. برخی از آن ها خوش شانس بوده اند و شماره ثبت دارند. این شماره یعنی اینکه از تسلط بخش خصوصی خارج و به مالکیت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری درآمده اند. 

حمام حاج صالح شهر سقز نیز در فهرست آثار ملی کشور قرار دارد. اطلاعات کافی در مورد قدمت، زمان ساخت و تغییرات کاربری و بقیه موارد موجود است و از تکرار آن ها خودداری می کنم. اما در روزهای اخیر طرحی که بر اساس آن حمام به یک سفره خانه سنتی تغییر کاربری خواهد داد حساسیت هایی را در میان کارشناسان باستانشناسی و مردم شهر برانگیخته است.  تلاش بر این است که مطلب ذیل، پیشنهاد مطرح شده و پیشنهادهای جایگزین را بررسی نموده تا شاید راهکار مناسبی برای حفظ این اثر با ارزش ارائه شود. 

1ـ  سفره خانه سنتی: در این حالت شما قرار است با محیطی سر و کار داشته باشید که در آن بر اساس المان ها و معماری سنتی ایرانی و یا منطقه ای، پذیرای گردشگران بوده و آن ها را در کسب تجربه ای جدید همراهی نمایید. گرمخانه نور یا حمام خان یزد، از نمونه های موفقی است که تغییر کاربری داده و تبدیل به یک سفره خانه سنتی شده است. آیا می توان حمام حاجی صالح سقز را هم با همین رویکرد تغییر داد؟ ظاهراً در آغاز تصمیم بر این بوده که حمام به یک موزه تبدیل شود اما متولیان امر گردشگری و فرمانداری شهر سقز پیشنهاد سفره خانه را مطرح کرده اند. یکی از نظرات مخالف ارائه شده می گوید که سفره خانه صرفاً یک کاربری تفریحی است و خود این مسئله به هویت فرهنگی و تاریخی بنای مذکور آسیب می زند. واقعیت این است که مثلاً در گرمخانه نور یزد، تنها با یک کاربری تفریحی مواجه نیستیم. مجموعه ای  با معماری و رنگ آمیزی سنتی، غذاهای محلی و ایرانی و حتی آداب، رسوم و پوشش گذشتگان را یکجا به گردشگران ارائه می دهد. البته برای رسیدن به این هدف، یک مرمت و بازسازی بسیار اصولی صورت گرفته است و علاوه بر آن توجه ویژه ای به ظرفیت تحمل بنا هم می شود و تنها در ساعات محدودی پذیرای گردشگران است. 

اما بنا به دلایلی ایجاد سفره خانه سنتی در حمام حاج صالح سقز بر اساس الگوهای مشابه، به نظر نمی رسد سرانجام مناسبی داشته باشد. یزد یک مجموعه کامل و  یکی از مقاصد اصلی گردشگران علاقمند به آثار تاریخی است. شهر سقز بیش از آن که یک مقصد گردشگری باشد، یک مسیر گردشگری است، برای یکی از اصلی ترین مقاصد گردشگری منطقه یعنی بانه و ورود مسافران به منطقه نه به دلایل تاریخی که بیشتر بر مبنای تجارت استوار است. به همین دلیل سفره خانه سنتی بیشتر پذیرای شهروندان سقزی خواهد بود تا گردشگران و با توجه به بافت اجتماعی شهر، احتمالاً باید انتظار داشت که این مکان تاریخی به یک پاتوق شبانه تبدیل شود. در این صورت ” ظرفیت تحمل ” بنا  امری حیاتی است و مشخصاٌ حمام حاجی صالح توان این شیوه از تغییر کاربری را نخواهد داشت. یکی از نمونه های ناموفق، حمام تاریخی “نیاسر کاشان”  است که به منظور تغییر کاربری برای مقاصد تجاری به بخش خصوصی واگذار شده است و از آنجایی که در این بخش بیشترین دغدغه و اولویت صرفه اقتصادی است، مرمت و بازسازی غیر اصولی بنا، آن را در معرض نابودی قرار داده است. 

ناگفته پیداست که هر شهری برای پویایی بیشتر و ایجاد تنوع، به اماکن تفریحی برای شهروندان خود نیاز دارد و وجود پاتوق شبانه به خودی خود امری منفی نیست اما در مورد مذکور به روند نابودی حمام حاجی صالح تسریع می بخشد.

2ـ موزه: بیشترین بازسازی حمام های تاریخی و تغییر کاربری آن ها در قالب موزه مردم شناسی بوده است. ایجاد موزه برای نمایش آثاری که ارزش اقتصادی بالایی دارند در مورد حمام های تاریخی صدق نمی کند. این گونه موزه ها نیازمند ساختمان هایی ست با میزان امنیت و استحکام بسیار بالا در برابر انواع خطرات انسانی و طبیعی که حمام حاجی صالح فاقد چنین امکانی است. اما به دلیل قدمت تاریخی و باستانی شهر سقز و امکان عرضه گونه های متفاوت و متنوعی از آنچه گذشتگان این شهر و دیار داشته اند، به نظر می رسد تغییر کاربری حمام حاجی صالح به موزه مردم شناسی، دارای توجیه عملی و کارشناسی مناسب تری باشد. 

عموماً موزه های مردم شناسی بخش های مختلفی از قبیل آداب و رسوم محلی و مشاغل مربوط به حمام، انواع ابزار آلات و ادوات مورد استفاده در قدیم در مشاغل مختلف کشاورزی، آهنگری، طبابت، پخت نان، سفالگری و مسگری و ….را شامل می شود.  علاوه بر آن می توان به بازسازی اتفاقی خاص که در همان مکان یا در آن منطقه و در گذشته روی داده است مبادرت ورزید. برای نمونه در حمام فین کاشان، لحظه قتل میرزا تقی خان امیر کبیر، صدر اعظم ناصرالدین شاه قاجار، با استفاده از ماکت و مجسمه های انسانی در مقیاس واقعی، بازسازی شده است. حمام حاج صالح نیز برای مدتی زورخانه بوده است و اکنون نیز می توان در بخشی از موزه، ابزار و ادوات قدیمی مربوط به زورخانه را قرار داده و با استفاده از ماکت و مجسمه، حرکات و بازیهای زورخانه را بازسازی نمود. 

اگر حمام مذکور به موزه مردم شناسی تبدیل شود می توان مکانی را برای برگزاری همایش ها و یا برنامه های مرتبط با مسائل تاریخی فرهنگی، گردشگری و حتی هنری اختصاص داد. مثلاً برگزاری مقطعی کارگاه های آموزش نگهداری آثار قدیمی شخصی یکی از همین موارد است. واقعیت این است که به واسطه باستانی بودن منطقه، ممکن است برخی از خانه ها اشیاء و آثار قدیمی از قبیل نسخ و کتب خطی تا ظروف نقره، مسی و … داشته باشند که اغلب از نحوه نگهداری اصولی و صحیح آن آگاهی ندارند.  

علاوه تفاوت نگاه و دیدگاههای متناقض در مورد نوع کاربری حمام حاجی صالح، به نظر می رسد مشکل بزرگتر در جایی دیگر است.  آقای ورمقانی فرماندار سقز اذعان نموده اند که “سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان” به دلیل کمبود بودجه، توان نگهداری بهینه این بنا را نداشته و به دنبال نگهداری وضعیت موجود است. 

باید توجه داشت که در مقوله ” مرمت ابنیه ” هرکدام از واژه های سازگاری، مرمت، نگهداری، مراقبت و بازسازی و … بارمعنایی متفاوتی دارند و به طور کل تمامی این واژه ها را می توان زیرمجموعه واژه ” حفاظت” لحاظ کرد. به این ترتیب اظهار نظر فرماندار شهر سقز به این معنی است که آن ها به دلیل محدودیت های مالی، در حال حاضر به دنبال مراقبت از بنا به شکل فعلی و به تاخیر انداختن فساد و ویرانی آن هستند. مشخصاً این اظهار نظر با پیشنهاد ایجاد سفره خانه سنتی، موزه و هر کاربری دیگری در تناقض کامل است. در حالی که متولیان امر، بودجه لازم برای مرمت و نگهداری بهینه را ندارند، پیشنهاد تغییر کاربری نشان از نگاهی عجولانه و غیر کارشناسی دارد. در بناهای تاریخی هرگونه تغییر کاربری پیش از هرچیز مستلزم تهیه طرح مرمتی توسط کارشناسان باستانشناسی، معماری و گردشگری است تا با استفاده از ضوابط و اوصول مرمت، شناخت دقیق از معماری، میزان استحکام بنا و ظرفیت تحمل آن، اقدامات لازم صورت بگیرد. 

پیش از هر اقدامی عملی، فرمانداری و سازمان میراث فرهنگی باید مبادرت به تهیه این طرح مرمتی نمایند و پس از اینکه به نتیجه نهایی در مورد تغییر کاربری بنا رسیدند، با توجه به حساسیت های بجای کارشناسان و خود مردم، احتمالاً بتوان از همین پتانسیل برای جذب سرمایه لازم جهت مرمت و تغییر کاربری حمام بهره جست. آگاهی رسانی در مورد بنایی که می تواند بخشی از شناسنامه و هویت تاریخی یک شهر باشد، قطعاً در پیشبرد این امر موثر خواد بود. ذکر این هشدار الزامی است که بدون وجود طرح مرمتی، هر  اقدام عملی غیرکارشناسی، برابر است با امضای دسته جمعی مرگ یک اثر. 

 

کد خبر: 13905


۶ دیدگاه

  • لقمان حسینی
    لقمان حسینی: 5-4-2015 . 12:26 ق.ظ :

    سپاس جناب شريفي از نوشتار بسیار زیبا و کارشناسانەی شما .لطفا به كمپین حمایت از حمام حاج صالح بپیوندید تا دوستان بیشتری بتوانند از نظرات تان بهرمند شوند.

    پاسخ دهید

    • ریبوار
      ریبوار: 5-4-2015 . 7:23 ق.ظ :

      با عرض سلام و خسته نباشید خدمت آقای شریفی و تشکر از مطلب زیبا و کارشناسانه ی ایشان…
      بنده نیز با نظر جنابعالی در خصوص تبدیل این حمام تاریخی به موزه مردم شناسی کاملا موافقم …البته میتوان کاربری اصلی حمام را نیز با تهیه ماکتهای انسانی در حال استحمام را نیز در این قالب گنجاند که خود مستلزم صرف هزینه های مرمتی کافی می باشد و مرمتهای مقطعی و جسته گریخته با اعتبارات محدود 20 میلیونی نمیتواند این ایده را به واقعیت تبدیل کند و نیازمند عزم جدی مسئولین خصوصا فرماندار محترم و دلسوز سقز می باشد تا با اختصاص مبلغی درخور به یکباره و طی یک فصل مرمتی تکلیف حمام حاجی صالح مشخص گردد و تبدیل به یک موزه ی مردم شناسی گردد…
      در خصوص تبدیل این حمام به سفره خانه سنتی نیز همچنان که شما هم اشاره فرموده اید این تغییر کاربری غیر کارشناسانه هم به اصل و بنیان بنا آسیب وارد می آورد و هم وجه ی بنا را به عنوان یک اثر تاریخی و فرهنگی از بین می برد ….در پایان باید ذکر کنم که تا کنون با اعتبار محدودی که به آن اختصاص داده شده دلسوزانه کارهای بسیار مفیدی در این حمام انجام گرفته و تا تکمیل و باززنده سازی آن راهی کوتاه در پیش است.امیدوارم این مرحله ی کوتاه نیز با یاری مسئولین دلسوز سقز با موفقیت طی شود و در آینده ی نزدیک شاهد باز شدن درهای این حمام جهت بازدید عموم باشیم…….موفق و سربلند باشید

      پاسخ دهید

      • حمید گلالی
        حمید گلالی: 5-4-2015 . 11:49 ق.ظ :

        با سلام و تشکر از مطب شما بنده به عنوان یک شهروند نه به واسطه مسئولیتم در اداره میراث فرهنگی نکاتی را یاد آور می شوم.
        سیاست اصلی سازمان واگذاری بناهای تاریخی به بخش خصوصی است تا هم باعث احیا و هم با کمک مردم و نظارت میراث فرهنگی مرمت شود و هم اینکه باعث ایجاد شغل در جامعه شود و شما به نمونه موفق سفره خانه سنتی در کاشان اشاره کردید که البته در شهرهای دیگر هم وجود دارد به شرطی که تمام جوانب با حساسیت اندیشیده شود شاید نمونه موفق باشد البته با توجه به کاربری حمام این امر بسیار مشکل است در بازدید دیروز جناب آقای فرماندار و شهردار و معاونین ایشان از مراکز تاریخی شهر از جمله حمام حاج صالح جناب آقای مهندس ورمقانی دستور دادند اکیپی کارشناس متشکل از کارشناسان میراث فرهنگی استان و کارشناسان این حوزه در شهرستان ضمن تشکیل جلسه راههای تغییر کاربری به شکلی که به بنیان اثر لطمه ای وارد نکند بررسی و بهترین پیشنهاد ارائه شود تا از طریق فراخوان نسبت به جلب سرمایه گذار اقدام شود بنده به عنوان یک شهروند نه شخص حقوقی با تبدیل مکان مورد نظر به موزه مردم شناسی به دلایلی از جمله وجود رطوبت که هنوز حل نشده که قطعا باعث از بین رفتن تمام اشیا و متعلقات خواهد شد و محدودیت فضا و راههای دسترسی و کمبود نیروی متخصص و نبود فضای و سایت اداری و الحاقی از جمله نگهبانی و جایگاه گیشه بلیط با تبدیل شدن به موزه مردم شناسی مخالفم به معاونت محترم میراث فرهنگی استان پیشنهاد تبدیل به موزه حمام را داده ام همانند حمام خان سنندج گرچه اداره میراث فرهنگی امادگی داشته و دارد تا نسبت به واگذاری بعد از اتمام مرمت اقدام نماید اما تاکنون کسی پیشنهاد یا درخواستی ارائه نکرده است فرد متقاضی که درخواست تبدیل شدن به سفره خانه سنتی را داده است صرفا به عنوان درخواست به استان ارجاع شده است چون مرجع تصمیم گیری در استان به ریاست مدیرکل محترم و معاونین محترم و شورای فنی استان می باشد با توجه به اینکه مدیرکل محترم خودشان تخصص باستان شناسی دارند پس با حساسیت و توجه به تمام جوانب موضوع را بررسی خواهند نمود و بهترین تصمیم را خواهند گرفت و جای هیچگونه نگرانی نیست البته از اینکه مردم شهرمان اینقدر به میراث گذشتگان اهمیت میدهند جای بسی خوشحالی دارد امیدوارم با تشکیل NGOمرتبط با میراث فرهنگی ما را در جهت حفظ و حراست از آثار گذشتگان چه در شهر یا روستا یاری نمایند بیگمان نگهداشت آثار به تنهایی از عهده این سازمان بر نمی آید همیاری و کمک شما در همه جوانب راهگشای ما در رسیدن به اهداف عالیه سازمان که همانا حفظ و احیا آثار باستانی است خواهد بود

        پاسخ دهید

        • همشهری
          همشهری: 5-4-2015 . 10:32 ب.ظ :

          جناب گلالی از مطلبی که نوشتید چنین به نظر میرسد که شما هم با تبدیل حمام به سفره خانه موافق نیستید….البته در صورت تبدیل شدن به موزه حمام نیز بایستی ساختمان اداری.نگهبانی و پرسنل برای آن اندیشیده شود…پس در نهایت پیشنهاد موزه حمام هم زیاد عملی نیست…!!!!!

          پاسخ دهید

          • صمد نیلوفری
            صمد نیلوفری: 5-7-2015 . 2:17 ب.ظ :

            مشکل این نیست که این حمام به موزه تبدیل شود یا به سفره خانه ، مشکل اینجاست که نه فرماندار و نه شهردار هیچکدام هیچ اطلاعاتی در مورد تاریخ سقز و مردمان آن ندارند ؛ نه تنها در مورد شهر و مردم بی اطلاع هستند بلکه اصلا صلاحیت جایگاهی که در آن قرار دارند را ندارند ، در طول تمام این سال ها آقایان فرمانداران و شهردارانی که بدون هیچ پیشینه و سواد لازم برای شهردار بودن و فرماندار بودن کدام بنای تاریخی را حفظ کردند ؟!! وقتی اعضای شورای شهر نصف طول روز را در دفتر خانه ها سپری می کنند ، وقتی شهردار دزد است دیگر این وسط بنای تاریخی چه اهمیتی دارد ؟ فرهنگ کیلویی چند ؟ نه جدی ! کیلویی چند ؟!!

            پاسخ دهید

            • ابوبکر
              ابوبکر: 6-25-2015 . 4:12 ب.ظ :

              سلام دوستان
              هیچ می دانید بیشتر نظرات همشهریها از سر علاقه پیگیری و دلسوزی است و پیشنهادات خیلی خوب و کارشناسانه است….کاش می شد مسئولان در هر سازمان و اداره ای که هستند ماهی یکبار جلسه عمومی با مردم برگزار می کردند و نظرات اتتقادات و پیشنهادات آنها را جویا می شدند …

              پاسخ دهید