شارنيوز- اخبار سقز

امروز ۰۶/۰۷/۱۳۹۹
دوشنبه، 20th جولای 2015
7:00 ب.ظ
به بهانه سیل سقز

“تاب آور” ساختن شهرها رویکردی علمی در مقابله با بلایای طبیعی

نویسنده ی مقاله
ایوب ذوقی

دانشجوی دکترای برنامه ریزی شهری، دانشگاه تبریز

مخاطرات طبيعي همچون سیلی که چند روز قبل در سقز و چندین شهر ایران به وقوع پیوست، پتانسيل اين امر را دارند كه در نبود سيستمهاي تقلیل مخاطرات به سوانحی هولناك بدل شوند. در طي سالهاي گذشته، جهان شاهد برخي از مخاطرات پيش بيني نشده طبيعي چون تسونامي آسيا، گردباد كاترينا و زمين لرزه سیچوان چين بوده است. اگرچه برخي از ابزارهاي پيش بيني كننده به كار گرفته شده اند ، اما واقعيت اين است كه مخاطرات آتي را نمي توان بر اساس شواهد پيش بيني كرد و همچنين نمي توان به راحتي حالت، اندازه و مكان اين مخاطرات را از پيش بيان كرد. بنابراين افزايش یا بهبود توان ظرفيتي يك سيستم براي ايستادگي و بازيابي در برابر مخاطرات بسيار مهم است. 

در حال حاضر بسیاری از سازمانهای دولتی و غیردولتی تقویت تاب آوری گروهها و جوامع را در اولویت قرار داده و به این امر از طریق تحقیق، تهیه و توسعه برنامه ها، سیاستگذاریها و همچنین از طریق اقدامات آموزشی به مدیریت سوانح پرداخته اند. هنگامی که بلایای طبیعی رخ می دهد ، شهرها با خطرات بیشتری مواجه هستند ، و بیش از هر محیط دیگری در شهرها خسارت ایجاد می شود . هنگامی که حادثه ای طبیعی در شهری اتفاق می افتد، پیامد های آن نسبت به هر محیط و سکونتگاه دیگری ، بدتر است. با افزایش و رشد شهری شدن و حوادث و بلایای طبیعی بزرگ و کوچکی  که مدام در محیط شهری رخ می دهد ، سالها تلاش و زحمت و کار برای توسعه و پیشرفت مکرر و پیوسته نابود می شود.

یکی از اهداف کاهش مخاطرات در برابر حوادث طبیعی ، تاثیر بر فرم کالبدی شهرها با توجه به مناطق خطرناک به صورت جداگانه بوده است . این هدف با توجه به برنامه ریزی های موقتی برنامه ریزی شهری نظیر توسعه پایدار، رشد هوشمند، و شهرسازی مدرن تدوین شده است . توسعه پایدار به دنبال بررسی نیازهای کنونی ، بدون به خطر انداختن توانایی توانایی نسل های آینده و نیازهای آنهاست ، اما این رویکرد نمی تواند بدون توانمندسازی تاب آوری شهرها در برابرحوادث طبیعی و اطمینان از عدم افزایش آسیب پذیری شهرها به دلیل توسعه موفقیت آمیز آینده شهری باشد.

مفهوم تاب آوری و آسیب پذیری

آسیب پذیری تابعی از میزان در معرض بودن (چه کسی و چه چیزی در ریسک است ) و حساسیت یک سیستم (درجه ای که مکانها و افراد آسیب می بینند ) است. آسیب پذیری از تقابل سیستم های انسانی ، محیط مصنوع و محیط طبیعی حاصل می شود. یکی از عوامل موثر در آسیب پذیری جامعه ، واقع شدن آن در محدوده های مستعد خطر نظیر سواحل ، سیلابدشت ها ، مناطق لرزه خیز و سایت های بالقوه آلوده است. آسیب پذیری محیط مصنوع نیز به موقعیت آن نسبت به منبع خطر و یا تهدید بستگی دارد . زیر ساخت ها و ساختمان های غیر مستحکم ، زیر ساخت های عمومی ناکافی و توسعه صنعتی و تجاری ، آسیب پذیری محیط مصنوع را در جوامع افزایش می دهد. تراکم محیط مصنوع ، از دیگر شاخص های مهم در آسیب پذیری جامعه است. زیر ساخت ها و شریان های عمومی (آب و فاضلاب ، پل ها و جاده ها و سایر موارد) خصوصا برای جوامعی حیاتی اند که از دست دادن آنها بار مالی غیرقابل جبرانی را بر جوامع کوچکتری می گذارد که غالبا دارای کمبود منابع برای بازسازی هستند.

در کتابشناسی حوادث و مخاطرات ، خصوصیات تعریف شده واضحی در مورد سیستم های تاب آور وجود دارد . برای مثال ، در کمیته کاهش بلایا خصوصیات جوامع تاب آور به شرح ذیل عنوان شده است :

– مخاطرات مناسب و مرتبط ، شناسایی و درک می شوند .

– جوامع در ریسک می دانند که چه موقع خطری قریب الوقوع است .

– افراد در ریسک از در امان هستند .

– جوامع تاب آور ، حداقل اختلال را در جریان زندگی و اقتصادی شان بعد از گذر حوادث تجربه می کنند .

تاب آوری محلی با توجه به حوادث  نیز بدین مفهوم است که جامعه محلی قادر به ایستادگی در رابر حوادث شدید طبیعی بدون صدمه دیدن از تلفات مخرب و خسارات ، یا از دست دادن قدرت تولید یا کیفیت زندگی باشد و کمک زیادی از خارج از جامعه دریافت کند.

شهر تاب آور ، شبکه ای پایدار از سیستم های کالبدی و جوامع انسانی است . سیستم های کالبدی ، مؤلفه های ساخته شده و طبیعی شهرند که شامل جاده ها ، ساختمان ها ، زیر ساخت ها ، ارتباطات و تاسیسات تأمین انرژی و همچنین مسیرهای آب ، خاک ، توپوگرافی ،جغرافیا و سیستم های طبیعی هستند . در مجموع ، سیستم های کالبدی به مثابه بدن شهر است ،( استخوان ها ، سرخرگ ها و ماهیچه هایش ). در حین حوادث ، سیستم های کالبدی باید باقی بمانند و در فشارهای شدید نیز به عملکرد خود ادامه دهند . شهر بدون سیستم های کالبدی تاب آور در برابر حوادث بسیار آسیب پذیر خواهد بود .  

شهرهای تاب آور ، بر اساس قوانین به دست آمده از تجارب حوادث گذشته در محیط های شهری ساخته شده اند. آنها ممکن است در برابر نیروهای حاصل از مخاطرات خم شوند ولی دچار شکست نمی شوند. تاب آوری به دو دلیل مهم است . اول این که ، چون آسیب پذیری سیستم های اجتماعی و فناوری شده به طور کامل قابل پیش بینی نیست.  دوم این که ، مردم و دارایی ها در شهرهای تاب آور باید در مواجه با حوادث بهتر از مکان ها و جوامعی که کمتر انطباق پذیر هستند ، عمل کنند. یکی از مزایای برنامه ریزی برای تاب آوری شهرها این است که نیازی به تمرکز بر روی الگوی خاص فرم شهری، یا توسعه شهری نیست . این انعطاف پذیری این اجازه را می دهد با توجه به شرایط منحصر به فرد شهرها و برنامه های توسعه ، قدرت جوابگویی و توانایی انطباق وجود داشته باشد . این موضوع موجب می شود که خلاقیت فکری برای اندیشیدن به راه های گوناگون کسب تاب آوری ایجاد شود ، بدون این که در چارچوب خاصی محدود شود . 

درنگاهی سطحی، هدف از «تاب¬آوري» به عنوان آرمانی جهانی درسطح فردي، سازمانی و جامعه¬اي مطرح است، ولی در واقع تاب¬آوری در برابر بلايا، نيازمند تركيب موارد متعددی است که در ظاهر مخالف هم هستند. شهر مجموعه¬ای از شبکه¬هاي متنوع ذینفعان در قالب ساختار يپیچیده است، ایجاد قالبی براي فرصت تاب¬آوري به نحوي که همه دست اندرکاران بتوانند آنرا با ماموریت و اهداف فعلی خود تنظیم کنند می¬تواند دشوار باشد. در این میان سانفرانسیسکو (کالیفرنیا) از «چرخه تاب¬آوری» با زمینه¬هاي کاربردي هشتگانه آن استفاده میکند تا به شرکاء چه در داخل وچه خارج از دولت نشان دهد ماموریت سازمان آنها به چه نحو با آن دسته از ذینفعان که در بخشهاي متفرقه دیگر کار میکنند و ممکن است تصور شود کار آنها کاملاً متفاوت است، ارتباط پیدا می¬کند. 

ayob

ابعاد تاب آوری

 

بعد

معرفی

شاخص­ها

اقتصادی

در فعالیت­های اقتصادی تاب­آوری به نیاز سیستم اقتصادی به سیستم پشتیبان برای حفظ پایداری و تعادل بعد از وقوع سوانح و بحران­ها می­پردازد

  ظرفیت(توانایی) جبرانخسارت

  توانایی برگشت به شرایط شغلی و درآمدی مناسب

  شدت خسارات

کالبدی- محیطی

در بعد کالبدی علاوه بر تامین سرپناه­هایی برای آسیب­دیدگان بعد از وقوع بحران، به اصولی برای طراحی کالبد قبل از وقوع بحران و مخاطره پرداخته می­شود

  وضعیت فضاهای باز

   کاربری های ناسازگار

  زمین(بستر)

   مقاومت ساختمان

   دسترسی

   مالکیت

   تراکم

نهادی

حاوی ویژگیهای مرتبط با تقلیل خطر، برنامه­ریزی و تجربه سوانح قبلی است.

  بستر نهادی

  روابط نهادی

   عملکرد نهادی

اجتماعی

این بعد حاصل، تفاوت ظرفیت اجتماعی در بین جوامع است. به عبارت دیگر ظرفیت گروه­های اجتماعی و جوامع در بازیابی خود پس از وقوع بحران و یا پاسخ مثبت دادن به سوانح است.

  سرمایه اجتماعی

   آگاهی

   دانش

  مهارت

   نگرش

 

مولفه هاي كليدي شهر تاب آور 

شهرهای تاب¬آور شهرهای آماده هستند. در شرایط غیرمنتظره، یک شهر تاب¬آور به سرعت پاسخ می¬دهد، در صورت نیاز تنظیمات را انجام می-دهد، و با وجود شرایط بد و ناراحت کننده به کار خود ادامه می¬دهد. تاب¬آوری در درازمدت نیازمند توانایی بیشتر برای یک جای اول برگشتن از شوک وارده به سیستم، و نیازمند توانایی برای انطباق با تغییرات ظریف در طول زمان و توسعه شهر در راه که در دراز مدت قابل انعطاف هستند. در شهرهاي¬ تاب¬آور ساختمان¬هاي كمتري فرو مي-ريزند و قطعي برق كمتر رخمي ¬دهد. تعداد كمترى از خانواده¬ها و مراكز تجاري در معرض خطر قرار مي¬گيرند.

 همچنين تعداد كمتري مرگ و مير و آسيب¬ديدگي اتفاق مي¬افتد و ناهماهنگي و مشكلات ارتباطي كمتري روي مي¬دهد. شهر تاب¬آور، شهری است که دارای مولفه¬های زیر باشد:

2ayoub

اصول تاب¬آوری:

شهرها سیستم¬های پیچیده¬ای هستند که به¬طور دایم در معرض تعاملات مختلف می¬باشد. برای اینکه مجموعه¬ای عظیم چون شهر با پیچیدگی¬های خاص خود کارآمد و تاب¬آور شود نیاز به تبیین اصولی است که مسیر دستیابی به این آرمان را روشن گرداند. در این میان اصول مختلفی از جانب افراد متفاوت مطرح می¬شود. برخی اصول کالبدی را مطرح می-گردانند و برخی دیگر بر اصول اجتماعی تاکید دارند، در این میان اصولی که تلفیقی از موارد مختلف اجتماعی و کالبدی باشد، کاراتر است.

 

طبق دستنامه برای مدیران محلی

طبق نظر گادزچاک

نظم و هماهنگی

فراوانی و کارآمدی

تامین مالی و منابع

تفکیک و وابستگی

نگهداري به روز داده ها

استحکام و انعطاف پذیری

سرمایه­گذاري و حفظ زیرساخت­هاي حیاتی

خودمختاری و همکاری

ارزیابی ایمنی مدارس و تاسیسات درمانی و ارتقا در صورت نیاز

برنامه ریزی و سازگاری

کاربرد و اجرای مقررات

 

حصول اطمینان از تنظیم برنامه های درسی و آموزشی درباره کاهش خطر

 

حفاظت از زیست بوم ها

 

مدیریت سوانح

 

اطمینان از خدمات به جوامع بعد از وقوع بلایا

 

نکته قابل توجه در اصول تاب¬آوري توجه به این اصل است که نسبت به برنامه¬های کاهش خطر گذشته، تاب¬آوری دچار تغییر نگرشی شده است. بدین معنا که برنامه¬های سنتی بیشتر تمرکز بر مقاوم¬سازی ابعاد کالبدی داشته¬اند ولی در رویکرد جدید تاب¬آوری هم¬ارز با کاهش خطرپذیری در ابعاد کالبدی به مواضع اجتماعی نیز توجه شده است.

ده نکته ضروري(اصول دهگانه) براي تاب¬آورسازي شهرها دربرابر بلایا

 اصل 1- چارچوب سازمانی و اداري

 اصل 2- تامین مالی و منابع

 اصل 3- ارزیابی خطرات چندگانه؛ خطري را که شما را تهدید میکند بشناسید

 اصل 4- حفاظت از زیرساختها، ارتقاء و تاب¬آوری

 اصل 5- محافظت از امکانات و خدمات ضروري: آموزش و پرورش و بهداشت و درمان

 اصل 6- تدوین مقررات و استفاده از برنامه¬ریزي

 اصل 7- آموزش، تعلیم و تربیت و آگاهی عمومی

 اصل 8- حفاظت از محیط زیست و تقویت زیست¬بوم

 اصل 9- طرح¬هاي آماده¬سازي موثر، سیستم¬هاي هشداردهنده و واکنش سریع

 اصل 10- بازیابی و بازسازي جوامع

چگونگی به¬کاربستن اصول دهگانه براي تاب¬آور نمودن شهرها

 فازاول: سازماندهی و آماده¬سازي براي پذیرش و بکار بستن اصول دهگانه

 فازدوم: تشخیص و ارزیابی خطراتی که هر شهر را تهدید می¬کنند

 فازسوم: ایجاد یک برنامه عملیاتی براي شهر ایمن و تاب¬آور در برابر بلایا

 فازچهارم: اجراي برنامه

 فازپنجم: پایش و پیگیري

در یک نگاه کلی باتوجه به اینکه مخاطرات جزو لاینفک جوامع انسانی هستند، مدیریت محلی و شهروندان یک جامعه میتوانند با به کاربستن اصول تاب آوری جامعه ای امن و تاب آور ایجاد نمایند تا در مواقع بحرانها محیط انسانی، آمادگی مقابله با بحران، پاسخ دهی و واکنش سریع هنگام بحران و قدرت بازسازی پس از بحران را بیابد.

 

کد خبر: 14913