شارنيوز- اخبار سقز

امروز ۲۱/۱۱/۱۳۹۴
پنج شنبه، ۴ام مهر ۱۳۸۷
۱۰:۳۳ ق.ظ

روند توسعه ی شهر سقز از سال 1325 تا 1383

انور اولی زاده کارشناس ارشد جغرافیای شهری

رشد ناموزون و گسترش فزاینده ی شهرها از جمله مسائل و مشکلات شهرهای امروزی است که به پدیده ی حومه نشینی منجر شده است. رشد سریع جمعیت شهری ناشی از مهاجرت روستائیان به شهر،توسعه ی بی رویه و اضافه شدن مناطق و محلات جدید به محدوده ی شهرها گسترش شتابان مشاغل خدماتی و بازرگانی و تحول بافت کالبدی تحت تاثیر شهرسازی مدرن و اجرای طرح های جدید شهری است. این رشد طی چهل سال گذشته دو جهش عمده داشت،اولین جهش بعد از اصلاحات ارضی صورت گرفت که به فروپاشی بخش کشاورزی در اقتصاد کشور و تقویت بخش صنعت و خدمات در شهرها و به دنبال آن سیل مهاجرت روستایی به شهرها منجر گردید. در دومین جهش علاوه بر مهاجرت روستایی مهاجرت از شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ نیز افزایش یافت،این مهاجرتها باعث رشد بی قواره ی شهرهای بزرگ شد. توسعه ی شهر سقز نیز در دو دهه ی اخیر ناشی از دو پدیده ی اصلی:مهاجرت روستائیان وسقز رشد طبیعی جمعیت شهری بوده است.چنانچه جمعیت شهر از 12729 نفر در سال 35 به 115364 نفر در سال 75 افزایش پیدا کرده است.همچنین بررسی جمعیتی شهر نشان می دهد که دهه65-1355 دارای بیشترین نرخ جمعیتی(2/10%) می باشد. به طوری که جمعیت شهر از 30661 نفر در سال 55 به81351 در سال 65 می رسد و فرایند این افزایش جهت گسترش توسعه ی فیزیکی شهر است به طوری که مساحت شهر از 15 هکتار در سال 1325 به 8/1474 هکتار در سال 1383 افزایش می یابد. این توسعه باعث هضم روستاهای”صالح آباد” و “علی آباد” در داخل محدوده و روستای “قوخ” همچنین در آستانه ی هضم قرار گرفتن در داخل محدوده ی شهر بر اثر توسعه شهر می باشد. در این تحقیق با توجه به عکسهای هوایی موجود و نقشه ی توسعه ی شهر در ادوار مختلف به بررسی روند توسعه شهر و جهات آن طی دوره ی 83-1325 می پردازیم. ظهور و پیدایش علوم مرتبط با شهرسازی و برنامه ریزی شهری باعث گسترش و رشد افکار و تئوری های مختلفی در باب شهر و توسعه ی شهری گردیده است. در امر شهر و توسعه آن دو نوع نظریه مطرح می گردد؛یکی نظریه های مهاجرتی و دیگری نظریه های رشد و ساخت شهر.از نظریه های مهاجرتی می توان به نظریه ی مطلوبیت مهاجرت و نظریه ی درآمد مورد انتظار مهاجر در مقصد،نظریه ی تحلیل توسعه یافتگی اشاره کرد.این نظریه ها عموماً رشد و توسعه ی شهر را ناشی از افزایش نیروی انسانی در روستا و عدم جواب گویی روستا،بالابودن درآمد شهر نسبت به روستا در بخش های خدمات و صنعت،کنترل مرگ و میر،افزایش مهاجرت و برتری جاذبه های شهری نسبت به روستا می داند. معروفترین نظریه ها در زمینه ی رشد و توسعه ی شهر نظریه ی دوایر متحد المرکز”ارنست برگس” محقق آمریکایی است،ایشان در سال 1955 با بررسی که بر روی شهر شیکاگو و توسعه فضای آن انجام داد نظریه خود را ارائه کرد از آنجا که هر کسی توجه خاصی به تاثیر شرایط آب و هوایی بر توسعه و تکامل شهر داشت گسترش شهر را به صورت دایره ای فرض می کند که وجه بارز آن اعتقاد به این نکته است که در توسعه ی فیزیکی شهر فرآیند پخشایش کاربری ها اتفاق می افتد و در نتیجه این جریان افراد و گروهها جا به جا می شوند و توسعه ی شهر به صورت شعاعی از مرکز شروع و به یک سری دوایر متحدالمرکز منجر می گردد. “همر هویت” در سال 1939 نظریه ی توسعه شعاعی شهر را مطرح کرد،به اعتقاد “هویت”،شهر از مرکز اداری و بازرگانی در طول محورهای ارتباطی توسعه می یابد و مناطق سکونت گاهی در جوار بزرگ راه های شهری رودخانه ها و جاده ها گسترش می یابد و شهر در طول این مسیر ارتباطی به صورت قطاعی رشد می کند. در زمینه رشد و توسعه فیزیکی شهر مطالعات زیادی در قالب کتاب و پایان نامه های مقطع کارشناسی ارشد و دکتری انجام شده است. در ذیل به سه نمونه از آنها اشاره می گردد: “زنگی آبادی(1375) موقعیت جغرافیایی،مسائل اقتصادی،سیاسی و رشد جمعیت را در توسعه ی رشد فیزیکی شهر کرمان موثر دانسته است. “عزیزپور”(1375) توسعه ی فیزیکی شهر تبریز را در ارتباط با مشخصات زمین شناسی،توپوگرافی،خاک و اقلیم شناسی منطقه مورد ارزیابی قرار داده و به این نتیجه رسیده که به علت محدودیت آب،زمین و توسعه ی آتی شهر با محدودیت مواجه می باشد. “حبیبی”(1380) با مطالعه ای که بر روی شهر سنندج انجام داده به این نتیجه رسیده که طرحهای توسعه ی شهری در توسعه ی فیزیکی شهر سنندج به سمت جنوب و جنوب غربی تاثیر زیادی داشته است. روش تحقیق روش بررسی در این تحقیق توصیفی- تحلیلی است. ابتدا از روش مطالعه ی کتاب خانه ای و بررسی اسناد مکتوب و مطالعه ی طرحهای شهر سقز(جامع و تفضیلی)اقدام گردید.سپس با مطالعه ی میدانی و تهیه ی عکسهای هوایی و نقشه ی توسعه ی ادواری شهر در دوره های مختلف و هم پوشانی آنها در محیط “Arc view” روند توسعه ی شهر را طی سالهای 83-1325 بر روی یک نقشه مشخص گردیده است.سپس با بررسی و تجزیه و تحلیل هر دوره به توصیف و تشریح ویژگیهای کالبدی- فضایی آن پرداخته می شود. روند توسعه ی فیزیکی شهر سقز با توجه به اطلاعات و نقشه های موجود روند توسه ی شهر را طی 6 دوره ی زمانی به شرح ذیل بررسی می گردد. دوره 1335-1325 نقطه ی پیدایش شهر سقز بر روی تپه ای در بخش مرکزی آن می باشد. به طوری که بقایای قلعه ای قدیمی متعلق به زمان جنگهای ایران و عثمانی در آن دیده می شود. مساحت شهر سقز بر اساس اولین عکسهای هوایی 16 هکتار می باشد. این سطح در برگیرنده ی محلات “کاظم خان”(بازار)،”سه رپه چه”(چهارراه) و “ناوقلا”(مسجد دو مناره) است. احداث کارخانه ی توتون چپق سازی در سال 1330 در بخش شمالی محدوده سال 25 زمینه گسترش شهر را به سمت شمال فراهم کرد.پس از احداث کارخانه ی مذکور به وجود آمدن مجتمع های اداری در بخش غربی نیز از عوامل انسانی دخیل در توسعه ی شهر سقز به سمت شمال و غرب بوده است. در نتیجه ی این توسعه مساحت شهر در سال 1335 به 7/33 هکتار افزایش پیدا می کند. با در نظرگرفتن جمعیت 12739 نفری شهر در سال 35 تراکم ناخالص مسکونی معادل 7/377 نفر در هکتار محاسبه می گردد. ساخت و ساز در زمينهاي كشاورزي منطقه تازآباد در حومه سقزدوره ی 1345-1335 گسترش شهری در این دوره ناشی از دو عامل عمده می باشد:یکی شبکه ی ارتباطی و دیگری پادگان های نظامی در جنوب غربی شهر،به طبع وجود شبکه ی ارتباطی سنندج- تبریز که از شمال شرقی محدوده ی سال 1335 عبور می کند،باعث گسترش شهر به این سمت می گردد. همچنین استقرار پادگان های نظامی در جنوب غرب،گسترش شهر را به این سمت هدایت کرده است می توان گفت بر پایه ی نظریه ی “همر هویت” توسعه ی شهر طی دوره ی زمانی 45-35 حالت شعاعی داشته و عموماً در طول شبکه های ارتباطی تحقق پذیرفته است.مساحت محدوده ی شهر در سال 45 معادل 2/106 هکتار و تراکم ناخالص مسکونی با توجه به جمعیت 17834 نفری آن به 168 نفر در هکتار محاسبه می گردد و نشان دهنده ی کاهش 5/44 درصدی آن نسبت به سال 35 می باشد. این مسئله نشان دهنده ی پراکندگی و عدم فشردگی بافت شهر در این دوره می باشد.نرخ رشد جمعیت شهر طی این دوره زمانی 34% می باشد. دوره ی 1355-1345 در این دوره زمانی در اثر احداث کارخانه ی آرد و لپه سازی در شرق شهر و وجود پل ارتباطی بر روی رودخانه ی چم سقز باعث ایجاد تبادلات بین بخش اصلی شهر در غرب رودخانه با بخش شرقی آن شده و در نتیجه این تبادلات کم کم واحدهای مسکونی در اطراف کارخانه های مذکور ساخته شد که نتیجه ی آن شکل گیری محلات “بهارستان بالا”،”بهارستان پایین”و “شریف آباد” در دو طرف جاده ی سقز-سنندج می باشد. این دو محله همراه با شکل گیری محله ی “سیلو” در شمال عمده ترین بخش توسعه ی شهری این دوره می باشد. مساحت شهر در این دوره 650 هکتار و جمعیت آن طبق سرشماری عمومی نفوس و مسکن 30661 نفر است که نشان دهنده ی تراکم ناخالص مسکونی 1/47 نفر در هکتار می باشد که نسبت به دوره ی قبل دارای کاهش 28% است.این کاهش تراکم ناخالص مسکونی نشان دهنده ی گسترش و توسعه ی بی رویه ی شهر و وجود فضاهای خالی در داخل محدوده به همراه قرار گرفتن زمینهای کشاورزی و باغات و سایر کاربری های غیرمسکونی در داخل محدوده ی شهر است. دوره ی 1365-1355 توسعه ی شهری طی این دوره با رشد مهاجرت های روستایی به شهر همگام می شود.طبق سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهر سقز طی سالهای 65-1355 حدود 27144 نفر مهاجر به این شهر وارد شده که عمده ترین آنها مهاجران روستایی بودند. در این دوره بخش شرقی و جنوب شهر(محلات شریف آباد و بهارستان) همچنان محل جایگزینی مهاجران روستایی بوده و در دو طرف جاده سنندج به توسعه ی خویش ادامه داده اند. در شمال غربی نیز با شکل گیری محلات ” سعدی” و “شهدا” توسعه ی شهر به این سمت نیز کشیده شده است.در شمال شرقی شهر نیز در امتداد جاده ی بوکان محلات”سیلو” همچنان به طبع از شبکه ی ارتباطی توسعه پیدا کرده است. یکی از ویژگیهای قابل تمایز این دوره با سالهای قبل به وجود آمدن بدترین شکل حاشیه نشینی می باشد. گسترش شهر در این دوره به دامنه های پرشیب کوهها در غرب شهر می رسد.محلات”تپه مالان” و “سنگبران” از این نوع شکل توسعه ی شهری می باشد.همچنین در این دوره جمعیت شهر از بیشترین نرخ رشد( 2/10%) برخوردار بوده است بطوریکه جمعیت شهر از 30661 نفر در سال35 به 81351 نفر در سال 65 می رسد. مساحت شهر در این دوره 4/1418 هکتار و تراکم ناخالص مسکونی 3/55 نفر در هکتار می باشد.از مشخصه های بارز توسعه ی شهری این دوره رشد و تکامل حاشیه نشینی در محلات “شریف آباد”،”بهارستان”،”جوتیاران”،”تپه مالان” و “سنگبران” در اثر نداشتن طرح جامع و برنامه های مصوب شهری است. البته عدم توانایی کادر فنی شهرداری در مقابله با کنترل ساخت و سازهای بی رویه نیز مزید بر علت بوده است. دوره ی 1375-1365 این دوره از توسعه ی شهر با تهیه ی طرح جامع شهری توسط مهندسین مشاور پژوهش و عمران مصادف است. توسعه ی شهری در این دوره با توجه به تصویب طرح جامع شهری در سال 1365 ناشی از فعالیتهای برنامه ریزانه ای است که درطرح جامع پیش بینی شده است. در این طرح،توسعه ی آتی شهر در سمت جنوب در قالب”شهرک دانشگاه” و در سمت شمال در قالب”شهرک دخانیات” جهت افق طرح برآورد شده است و مساحتی حدود 7/1011 هکتار را به انضمام محدوده سال 65 و جمعیت 136576 سقز را و تراکم ناخالص مسکونی را 124 نفر در هکتار و سرانه ی کل کاربری های شهری را 9/59 مترمربع پیشنهاد کرده است. دوره ی 1383-1375 این دوره نیز مصادف با تهیه ی طرح تفضیلی شهر در آبان ماه 1375 توسط مهندسین مشاور پژوهش و عمران می باشد.الگوی روند توسعه ی شهر روندی برنامه ریزانه و غالباً پیوسته می باشد و محدوده ی شهر را برای ده سال آتی به همراه ضوابط و مقررات آن بسته است.توسعه ی شهر در این دوره عموماً متوجه شرق(بهارستان) و جنوب(شریف آباد و شهرک دانشگاه) است.مساحت محدوده ی طرح تفضیلی 1/1453 هکتار و تراکم جمعیت1/94 نفر در هکتار و سرانه ی کل کاربری ها23/106 مترمربع پیش بینی شده است(15). مطالعات نگارنده و همکاران در مهندسین مشاور نقش پیراوش در تابستان 83 در طرح تجدیدنظر طرح جامع سقز حاکی از توسعه ی شهر به 8/1474 هکتار می باشد که نسبت به محدوده ی طرح تفضیلی، افزایش 21 هکتاری را نشان می دهد که عمده ی این توسعه در “نشمیلان”،”بهارستان” و “شریف آباد” اتفاق افتاده است. مطالعات کاربری اراضی وضع موجود شهر نیز نشان دهنده ی مغایرت توسعه ی شهر با طرح تفضیلی است زیرا در بخشهایی از بهارستان منازل مسکونی بر روی جاده کنارگذری شکل گرفته که در طرح تفضیلی پیشنهاد شده است. یکی از دلایل اینگونه از توسعه ی نامناسب مسکونی عدم توانایی مالی شهرداری در اجرای طرح تفضیلی و بلندپروازانه بودن این طرح ها می باشد. نکته ی قابل توجه در توسعه ی شهری هشت سال اخیر تمایل تعداد زیادی از شهروندان سقزی به سکونت در شهرک دانشگاه به جهت استقرار مراکز آموزشی نظیر دانشگاه آزاد،پیام نور و مراکز پیش دانشگاهی و بافت فرهنگی خاص این بخش از شهر می باشد. نتیجه گیری 1-   کانون اولیه ی توسعه ی شهر سقز هسته ی مرکزی آن محله ی “ناوقلا”(مسجد دومناره) می باشد و توسعه های بعدی آن به شکل گیری محلات “کاظم خان”(بازار) و “سه رپه چه” (چهارراه) انجامیده است. 2-   توسعه ی اولیه شهر از هیچ نوع برنامه ریزی تبعیت نکرد و محلات و مناطق به صورت خودرو و پیوسته به شکل کانونهایی چون “شافعی”،”بلوار”،”شهدا” درآمده است. 3-   بخش عظیمی از شهر سقز(بهارستان،شریف آباد،تپه ی مالان،حاجی آباد) در اثر ورود مهاجران روستایی به شهر به وجود آمده که عمدتاً دارای ساختمانهای غیر استاندارد می باشد که طی سالهای 65-1355 تحقق یافته است. 4-   الگوی توسعه ی شهری به طبع از شبکه ی ارتباطی ورود خانه ی چم سقز غالباً شعاعی است. منابع 1-شیعه اسماعیل،مقدمه ای بر برنامه ریزی شهری،دانشگاه علم و صنعت 2-زنگنه چگن یعقوب،عوامل تاثیرگذاری بر توسعه فیزیکی و ساختار اجتماعی فضای شهر سبزوار،رساله دکترای دانشگاه تربیت مدرس،تهران 1381 3-نصیری احمد،توسعه فیزیکی شهر ملایر،پایان نامه کارشناسی ارشد،دانشگاه تهران 1380 4-سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهرستان سقز سال 1335 5- حبیبی کیومرث،بررسی روند و الگوی توسعه شهری سنندج با استفاده از پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تهران1380 6-پاپلی یزدی،محمد حسین روستا جردی،نظریه های مرکز و پیرامون،انتشارات سمت تهران 1382 7-شکویی حسین،دیدگاه های نو در جغرافیای شهری،انتشارات سمت 1380 8-فرید،یدالله،جغرافیا و شهرشناسی،انتشارات دانشگاه تبریز 1379 9-زنگی آبادی علی،توسعه فیزیکی شهر کرمان،پایان نامه کارشناسی ارشد،دانشگاه تربیت مدرس،تهران 1371 10-عزیزپور ملکه،توان سنجی محیط طبیعی و توسعه فیزیکی شهر تبریز،رساله ی دکترای دانشگاه تربیت مدرس تهران 1375 11- نجفی،جغرافیای استان کردستان،1369 12-کاوه،مصطفی،منوگرافی شهر سقز 13- سرشماری عمومی مسکن و شهرسازی سالهای35-45-55-65-75 14- مهندسین مشاور پژوهش و عمران طرح جامع شهر سقز 1365 15-مهندسین مشاور پژوهش و عمران،طرح تفضیلی شهر سقز 1375 16- مهندسین مشاور نقش پیراوش،طرح تجدیدنظر،طرح جامع شهر سقز(مطالعات وضع موجود و اندیابی)تابستانکد خبر: 2021




    مطالب مرتبط:


یک دیدگاه