شارنيوز- اخبار سقز

امروز ۲۲/۰۷/۱۳۹۸
دوشنبه، ۳ام فروردین ۱۳۸۸
۶:۳۲ ب.ظ

ملك الكلام مه جدی

له‌ کوردوستان به‌ گشتی له‌ ناوچه‌ی سه‌قز به‌ تایبه‌تی گه‌لێ زاناو هونه‌رمه‌ندی به‌ توانا هه‌بوون و هه‌ن که‌هه‌تا هه‌تایه‌، مێژوو و گه‌له‌که‌مان شانازی یان پێوه‌ ده‌کا، به‌شێک له‌ تواناو به‌هره‌ی هونه‌ری وئه‌ده‌بی و فه‌رهه‌نگی ئه‌و گه‌وره‌پیاوانه‌  ئه‌وه‌یه‌ :  بێجگه خزمه‌تکردن به‌  زمان وفه رهه نگ و ئه ده بیاتی وڵات و هۆنینه وه ی شێعری كوردی، به زمانه كانی دیكه ش “وه ك فارسی، عه ره بی، توركی …”شێعریان گوتووه و له م به ستێنه دا، توانایی و كارامه یی خۆیان سه لماندووه. یه ك له و ئه ستێره پرشنگدارانه ی ئاسمانی ئه ده ب و عیرفان و هونه ر ، كه به مه قامێ گه یشتووه له قه بی»ملك الكلام« یان پێداوه، میرزا عه بدولمه جیده كه به نازناوی “مه جدی” ناوبانگی ده ركردووه. میرزا عه بدولمه جید كوڕی میرزا عه بدولكه ریم، له ساڵی 1268 ی كۆچی مانگیدا له نێو بنه ماڵه یه كی زانا وئه دیب په روه ر له ساری سه‌قز له‌ دایك بووه. میرزا عه بدولحه مید كوڕی میرزا عه بدولمه جید كه له قه بی “امیر الكتاب” بووه له پێشه كی دیوانه شێعره كه ی باوكیدا نووسیویه: بابم مه جده دین “ملك الكلام” میرزا عه بدولمه جید خاوه نی نازناوی “مه جدی” و كوڕی عارفی ره ببانی میرزا كه ریم له ژیان و به سه ر هاتی جه نابی خۆی  نووسیویه تی كه برای چووكه مان له باره ی ئه و ژیننامه دا ده ڵێ: ای یگانه حضرت “مجدی” كه از فیض ازل سعداكبر بنده باشد تخت مسعود تورا شد زبانت ترجمان روح القدس را زین سبب “فیض روح قدس” تاریخ است مولود تورا خوالێخۆشبوو”ملك الكلام” مه جدی له لای مامۆستایان مه لا ئیبراهیم موده ڕریسی   ناسراو به‌ “سه‌قزی” و شێخ مه‌حموود، خوێندنی ته واو كردووه و له هونه ری شێعر و خوشنووسی دا به مه قامی مامۆستایی گه یشتووه و له دیوانی حكوومه تی سه قزدا بۆته كاتیب ومونشی حاكمانی  سه‌قز. دوای ماوه‌یه‌ك ده‌نگی زانست و هونه ری “مه جدی” له وڵاتدا بڵاو ده بێته وه و خه ته جوانه كه ی سه رنجی حاكمان و فه رمانڕه وایانی ئێرانی ڕاده كێشێ به جۆری كه بۆ سنه بانگێشتن ده كرێ و ده بێ به كاتبێ حكوومه تی كوردستان به تایبه ت كاتبی ئه میر نیزام گه رووسی كه خۆی له ئه ستێره كانی ئاسمانی ئه ده ب و هونه ر بووه. خوالێخۆشبوو مه جدی له ساڵی 1298 ی كۆچی مانگی به عه زمی زیاره تی كه عبه و به جێ هێنانی حه ج له سه قزه وه چووه شاری سنه ، به ڵام له سنه حاجی شێخ شوكروڵڵا سه نه نده جی داوای لێكرد كه سه فه ره كه ی بخاته دواوه تاكوو پێكه وه له داهاتوودا ، بچنه زیاره تی حه ج. مه جدی پێشنیاره كه ی قه بووڵ كرد و له لای حاجی “ظفرالملك” مایه وه و بوو به مونشی ئه و كه نایب حكوومه تی كوردستانی وه ئه ستۆ بوو. به م جۆره له سنه مایه وه و هه ر له وێش ژنی هێنا. له ساڵی 1305 كۆچی مانگی، چون هێشتا نه یتوانیبوو له گه ڵ حاجی شوكروڵڵا بچن بۆ سه فه ری حه ج، له گه ڵ ژنه كه ی و ته نیا منداڵه كه ی به نێو عه بدولحه مید، كه وتنه رێ و له رێگه ی به غداده وه خۆیان گه یانده مه ككه وزیاره تی خۆیان به جێ هێنا و له باره ی ئه م سه فه ره وه ده ڵێ: براین عزیمتم اكنون كزین دیار روم به ملك دیگر با جمله بستگان وعیال هر آنچه قرعه زدم از برای هجرت خویش مرا به جز سفر مكه بر نیامد فال به راه كعبه اگر پای من بفرساید همی به پهلو غلطم چو قرعه رمال له م سه فه ره دا له گه ڵ موفتی زه هاوی دیداری كرد و ئه م دیداره یه كێ له بیره وه رییه شیرینه كانی سه فه ر بوو. دوای زیاره ت و گه ڕانه وه ، وه ك مونشی “دارالحكومه ” ی كوردستان، له شاری سنه نیشته جێ بوو. له ساڵی 1309 ی كۆچی مانگی له لایه ن حه سه ن عه لی خان ئه میر نیزام گه ڕووسی بوو به سه رۆكی »دارالانشا«ی حكوومه تی كوردستان. دوای ماوه یه ك، ناسره دین شای قاجار به رهه می نه زم و نه سری مه جدی خوێنده وه و ئه وه نده پێی خۆش بوو، له قه بی» ملك الكلام«ی پیێ دا. له ساڵی 1318 ئه بوولقاسم خان ناسره لمولك قه را گوێزلووی هه مه دانی بووبه حاكمی كوردستان. له م ده وره ش دا، مه جدی هه ر له سه ر كاره كه ی مایه وه. خوالێخۆشبوو مه جدی ئه ولادی زۆر بوو، به ئاوات بوو ، بۆ درێژه دان به خوێندن، منداڵه كانی بۆ ده ره وه ی وڵات بنێرێ، به ڵام به بۆنه ی به رپا بوونی ئاوری شه ڕی یه كه می جیهانی ئه م ئاواته ی وه دی نه هات. میرزا عه بدولحه میدی كوڕی له پێشه كی دیوانه كه ی باوكیدا، له م باره وه ده نووسێ: “له ساڵی 1331 كۆچی مانگی ، دوای سی و چوار ساڵ سێ رۆژ كه م مانه وه له سه نه نده ج، به مه به ستی ناردنی منداڵه كانی بۆ ئیستامبووڵ، له شاری سنه بنه كه ن بوو و به ماڵ و منداڵه وه چوونه تاران، به ڵام به بۆنه ی به رپا بوونی »تۆفانی ئاگر« واته شه ڕی یه كه م له نێؤان ده وڵةته یه كگرتووه كانی عوسمانی و ئاڵمان و ئوتریش له لایه ك و ده وڵه تانی ئینگلیس و فه رانسه و رووس له لایه كی تر، ئه م سه فه ره بۆی نه كرا، له تاران مایه وه و له ته مه نی شه ست و شه ش ساڵی ده ستی به گرد و كۆی هۆنه و په خشانه كانی كرد. دیوانه كه ی زیاتر له شه ست هه زار به یته” به وجۆره كه میرزا عه بدولحه مید له پێشه كی دیوانه كه ی باوكیدا ئاماژه ی پێكردووه، مه جدی له تاران، ده ستی كرد به گرد و كۆی به رهه مه كانی وتا دوا نه فه سی ژیان له تاران مایه وه… و سه رئه نجام له ساڵی 1342 ی كۆچی مانگی، له ته مه نی هه فتاد و شه ش ساڵی دا، مۆمی ژیانی كه رۆشن كه ره وه ی رێگه و رێنوینی ئۆگرانی ئه ده ب و عیرفانی وڵاته كه ی بوو كوژایه وه. میرزا عه بدولحه مید “امیر الكتاب” له ساڵی 1377 ی كۆچی مانگی، دیوانه كه ی باوكی له 59 لاپه ر ِه دا به چاپ گه یاند. هه ر چه ند له پێشه كی ئه و دیوانه دا وه عده ی چاپی پاش ماوه ی به رهه مه كانی مه جدی ده دا، به ڵام ئه م كاره تاكوو ئێستا نه كراوه. دیوانی مه جدی نایابه. به رگێكی له كتێب خانه ی میللی ئێران دا پارێزراوه كه به داخه وه چه ند لاپه ڕه یه كی نه ماوه. * به رهه مه كانی مه جدی: مه جدی ، شاعیر، نووسه ر و ئه دیبێكی گه وره و مه زن بوو كه نه ته نیا له ئه ده بیاتی فارسی دا مامۆستایه كی ته واو بووه، به ڵكوو زمانی عه ره بی ، كوردی، توركی به باشی زانیوه و به م چه ند زمانه شێعری گوتووه. مه جدی له ژیانی پڕ به ره كه تی دا، به رهه م و ئاسه واری به نرخی زۆری پێشكه ش به ئه ده بدۆستانی وڵاته كه ی كردووه كه به شێك له وانه‌، بریتین له : 1- شه رحی ژیانی خۆی كه بریتییه له بابه تی مێژوویی، ئه ده بی، زانستی و فوكاهیات. 2- دیوانی شێعر. 3- سه فه رنامه ی حه جاز. 4- وتارگه ل و ریسالاتی جۆراوجۆر، له باره ی ته وحید وعیرفان و ئیلاهیاته وه. 5- ته حقیق و په یجۆیی حه كیمانه و په ند و ئامۆژگاری كۆمه ڵایه تی و ئه خلاقی 6- پێشه كی له سه ر “منطق الطیر”ی عه تتاری نه یشابووری. 7- وتارێك له سه ر عه شیره ی جاف و شه رحی چۆنیه تی ژیان و جوغرافیای ئه و عه شیره ته . 8- قه سیده یه كی 127 به یتی له وه سفی “كالیسكه ی بوخار” كه له رۆژنامه ی ته ربیه تی ژماره ی 191 چاپ كراوه. مه جدی، جگه له شێعر و بابه تی هونه ری، كاری ته حقیقیشی كردووه، وه ك پێشه كی له سه ر كتێبی» كیمیایی سعادت« كه له راستیدا، ته فسیرێكی تێرو ته سه لی ئه م كتێبه یه . مه جدی له حاشیه ی دیوانه كه یدا له باره ی ئه م كتێبه وه شێعرێكی به خه ته جوانه كه ی خۆی نووسیوه. ئه مه ش چه ند به یتێكی : فیضی كه كیمیای سعادت بود بنام صد كیمیاست هردم از وی نثار دل آن كیمیا كه ناسخ اكسیر اعظم است بنموده چون محك به تمامی عیار دل مصباح روح و مرگ فنا، زندگی بقا مفتاح عیب و هادی عقل و مدار دل بعد ا زنبی و قول نبی در جهان حس حقا كه نیست بهتر از آن حقگذار دل دیدار له بنیاته مێژووییه كان وئاسه واری فه رهه نگی، نیشانده ری عیشق و عه لاقه ی مه جدی به نیشتمان و فه رهه نگ و مێژووی وڵاته كه یه .. له و ده وره دا كه كه س ده ربه ندی ئه م جۆره بابه تانه نه بوو، مه جدی رێگه ی ئاسه واره مێژووییه كانی ده گرته به ر و دوای دیتنیان ده ستی ده دایه قه ڵه م … بۆ نموونه له ساڵی 1301 ی كۆچی مانگی دا، له غاری كه ره فتوویان كاخی هه وخشه ته ره دیده ن ده كا و له و باره یه وه ریساله یه ك ده نووسێ كه ئێستاش هه ر ماوه و سه رچاوه یه كی به نرخه بۆ لێكۆڵه ران و ئه وانه ی كه ته حقیقی مێژوویی ده كه ن. هه روه ها نووسراوه یه ك له مه ڕ بابه گوڕ گوڕ و ئاوه شه فا به خشه كه ی … كه له ساڵی 1314 دا نووسراوه. * ئه شعاری مه جدی خوالێخۆشبوو “ملك الكلام”ی مه جدی شاعیرێكی به هێز و ئه دیبێكی هێژا بوو، هه موو چه شنه شێعرێكی تاقی كردۆته وه و توانایی خۆی سه لماندووه . میرزا عه بدولحه میدی كوڕی له باره ی سه ره تای ده ست پێكردنی شێعری باوكی له پێشه كی دیوانه كه یدا ده ڵێ: … جه نابی ، هه ر له زه مانی مێر منداڵیه وه، زه وقی شێعری بزووتووه… به جۆرێ كه خۆی ده ڵێ’ من ئه و پێغه مبه ره م كه له وێژه وانیدا به جێی وه حی، سیحری حه ڵام بۆ نازڵ بووه ئه وه نده وه ك كان و زه ریا، گه وهه ر و دوڕڕم پڕژاندووه، گیرفان وداوێنی زه مانه م پڕ و لیپاولیپ كردووه. له و دیوی په رده ی ئه ندیشه مه وه له به ر ئه وه ی كه له م ده وره دا قه دری هونه ر نازانن هه زار شاهیدی مه عنی، جه ماڵی خۆیان حه شار داو ه . ئه شعاری مه جدی به گشتی به مه زموون گه لی ئه خلاقی، عیرفانی وكۆمه ڵایه تی رازاونه ته وه. ئه و بابه تانه هێنده به سانایی و ره وانی به یان ده كا كه هه موو چین و توێژێكی نێو كومه ڵ، كه ڵك و به هره ی لێوه رده گرن. دوكتۆر محه مه د موكری ده ڵێ: »سه فای باتن، ته بعی ره وان، واته ی قووڵ، جوانی وشه و زاڵ بوون به سه ر هه موو زانسته كانی سه رده م، خێرخوازی و مرۆث دۆستی و به رزی مه قامی رۆحی و فیكری و ئه خلاقی ، مه جدی له زومڕه ی زانایانی فه رزانه ی سه رده می خۆی دا قه رار داوه، عیشقی به خودا و وڵات دۆستی و نیشتمان په روه ری ، له یه ك به یه كی شێعره كانی دا به دی ده كرێن و ئاشكارن… له وێدا كه عیشقی به خودا و خۆڵقێنه ری ته نیا، رۆحی ده خاته شه پۆلان و ده ڵێ: ناوی تۆ، وه ك جاران، وێردی زبانمه یادی تۆ، وه ك جاران موونسی گیانمه ئه گه ر هه تا ئه به د نیازیشم به دی نه هێنی دیسان وه ك جاران ئومێدم هه ر به تۆیه له مه‌ڕ گه‌ڕانه‌وه به‌ره‌و لای دڵداری ئه‌زه‌ڵی و ئه‌به‌دی ده ڵێ: گر سوی نشیب یا ببالا برویم از سوی تو سوی تست هر جا برویم بی پای بدام تو، بسر آمده ایم سر در ره تو، باخته، بی پا برویم وه‌رگێڕانی به كوردی: نشێو یا هه وراز، بۆ هه ر كوێ ده ڕوێن له توه و بۆ تۆیه، له هه رجێ ده ڕۆین بی پێ، به دوایی تۆ به سه ر هاتین سه ر له رێتا چوو، به بێ پێ ده رۆین غه زه ل و روباعی عاشقانه ش له دیوانه كه یدا هه یه، به ڵام زۆر كه مه و دیاره ئه وانه شی بۆ ته نه ووع گوتوون. مه جدی ماوه ی سی ساڵ له ژیانی خۆی له شا ری سه قز رابواردووه، و عیشق و عه لاقه ی زۆری به م شاره كه زێد و زایچه ی بووه، به شێعر نیشانداوه … له مه ڕ دووری له سه قز شێعرێكی كوردی كوتووه كه به داخه وه ته نیا ئه م به یته ی ماوه: (جه رگم له ت له ته خۆزگا بمدیایێ چاره چه قیله ی ناری قه ڵاێی” له شێعره كوردییه‌كانی، ته‌نیا شێعرێكی به ته‌واوی ماوه، ئه‌م شێعره نیشان ده‌دا كه مه‌جدی چه‌نده به سه‌ر زمانی كوردیدا زاڵ بووه. له دوولا زوڵفی لاو لاوه له سه‌ر رووی قامه‌ت ئاڵاوه خه‌م و پێچی هه‌موو داوه، چ له‌م لاوه،چ له‌و لاوه موژه‌ی وه‌ك نیشی په‌یكانه، هه‌میشه كاری پێكانه دڵی هه ر خێش و بێگانه، به ئه‌م په یكانه پێكاوه له جه‌وری غه مزه كه‌ی تۆ، كه بێچاره كوژه و جادوو چ خوێنێ بوو، چ جه‌رگێ بوو كه نه ڕژاوه و نه پرژاوه سه با بێنێ ئه‌گه‌ر بێنێ له زولفت دین و دڵ دێنێ وه لیكن كه‌ی دڵ ودینێ له بۆ عوششاقی تۆماوه نه یاقووته به ره‌نگێنی له نێوی كان كه ده‌یبینی له ره‌شكی لێوی تۆ خوێنی دڵی كانه كه گیرساوه له داوی توڕڕه و په رچه‌م دڵی ئاشوفته ناكارم كه ئازادی له قه یدی غه‌م خودا له مداوه پێداوه وه‌ره به‌ڵكه نه‌جاتم ده‌ی له مه‌وجی قوڵزمی بێ په‌ی له مه‌جدی غافڵی تاكه‌ی كه بێ تۆ غه‌رقی گێژاوهکد خبر: 2746






۳ دیدگاه

  • یک شهروند هنر دوست کرد
    یک شهروند هنر دوست کرد: ۵-۲۱-۱۳۸۸ . ۱۲:۱۱ ب.ظ :

    تاجایی که به یاد دارم در خیابانی که از میدان آزادی به چهارراه آزادگان متصل میشود در پشت پارک کودک آن زمان مدرسه ای به اسم این بزرگ ادیب کرد وجود داشت که متاسفانه در همان سالهای اول انقلاب اسم این مدرسه تغییر یافت و هیچکدام از نمایندگان ملت کرد ( نماینده سقز و دیگر نماینده ها ) درمجلس شورای اسلامی و دیگر عرصه های دولتی هیچ تلاشی در جهت احیای نام این بزرگ مرد کرد از خود نشان نداده و اسم این ستاره ادبی به مرور زمان در میان ملت کرد کم رنگ و کم رنگتر شده است . و بحق است که نام ایشان بر فراز مراکز علمی شهرستان سقز بسیار شایسته تر از برخی از نامهاییست که اکنون بر سر در مدارس در سقز وجود دارد . با سپاس از سایت شارنیوز که زندگی نامه این بزرگوار را جهت شناساندن به نوجوانان کرد به معرض نمایش گذاشته است .

    عضو شويد تا بتوانيد نظر دهيد. ]

    • بهروز-ش
      بهروز-ش: ۶-۲۶-۱۳۸۸ . ۹:۳۷ ق.ظ :

      باسلام:
      جاي اشخاص ديگري دركاروان شاعران سقز خاليست.آيا شايسته نيست به شاعر توانمند وسرشناسي چون قاضي كوثر(مرحوم ملامحمدكريم شيخ الاسلامي)نيزاشاره واشعار ايشان بيشتر به نسل جديد معرفي شود؟

      عضو شويد تا بتوانيد نظر دهيد. ]

    • حه‌سه‌ن شافێعی
      حه‌سه‌ن شافێعی: ۵-۲۷-۱۳۸۸ . ۴:۳۰ ق.ظ :

      له‌گه‌ڵ سڵاو و ڕێز بۆ خۆشه‌ویستانی شارنیووز

      ئه‌م گه‌وره‌ پیاوه‌ شیاوی ناساندنی فراوانتره‌ و هه‌روه‌ها لێکۆڵینه‌وه‌ی فره‌تر له‌ سه‌ر ژیان و که‌سایه‌تی.

      من لێره‌وه‌ تکا ده‌که‌م له‌و که‌سانه‌ی که‌ سه‌رچاوه‌یان له‌ ده‌ستدایه‌ ، هه‌ول بده‌ن تاکوو زۆر له‌مه‌ زیاتر له‌ باره‌ی ئه‌م گه‌وره‌ که‌سایه‌تی یه‌ی شاری سه قز ، بدوێن.

      جێگای ئاماژه‌یه‌ که‌له‌ یه‌که‌م دێڕدا هه‌ڵه‌یه‌ک هه‌یه‌ که‌ پیم وایه‌ ڕاستی که‌نه‌وه‌ ،مه‌به‌ستم شیعره‌که‌یه‌.

      له‌ دوو لا زولفی لوولاوه‌، له‌ سه‌روی قامه‌ت ئاڵاوه‌

      لاو لاو ڕاست نی یه‌ و لوولاوه‌ ڕاسته‌

      هه‌روه‌ها له‌ سه‌ر رووی قامه‌ت هه‌ڵه‌یه‌

      ڕاسته‌که‌ی له‌ سه‌روی قامه‌ت ئاڵاوه‌ یه‌.

      به‌ سپاسه‌وه‌

      براتان:

      حه‌سه‌ن شافێعی له‌ کانادا

      عضو شويد تا بتوانيد نظر دهيد. ]