شارنيوز- اخبار سقز

امروز ۰۲/۰۸/۱۳۹۸
چهارشنبه، ۱۴ام مرداد ۱۳۸۸
۶:۳۳ ب.ظ

ئیمه‌ی په‌نابه‌ر

نووسینی جۆرجیۆ ئاگامبێن وه‌رگێڕانی مه‌نسوور ته‌یفووری، ئیبراهیم شه‌وقی 1. ساڵی 1943، هانا ئارێنت له بڵاوکراوه‌یه‌کی وه‌رزانه‌ی بچووکدا به ناوی مینۆرا ژوورنال،‌  وتارێکی به‌ناوی «ئێمه‌ی په‌نابه‌ر» بڵاوکرده‌وه. ئارێنت له‌و وتاره پوخت به‌ڵام گرنگه‌دا، وێنه‌یه‌کی مشت‌و‌مڕاوی له پیاوێک به‌ناوی کۆهێن، جوویه‌کی ئه‌سێمیله‌ و نامۆبوو  ده‌کێشێته‌وه که له سه‌دا 150 ئاڵمانی، 150 ڤیه‌نی و 150ش فه‌ڕه‌نسییه، به‌ڵام له ئه‌نجامدا له‌و راستیه تاڵه ده‌گات که «ئاوات دووجار نایه‌ته دی». ئارێنت دۆخی په‌نابه‌ران و که‌سانی بێ‌وڵات ـ که خۆشی یه‌کێکه له‌و که‌سانه ـ به مه‌به‌ستی راگه‌یاندنی ئه‌م دۆخه وه‌ک پارادایم یان سه‌ر نموونه‌یه‌ک بۆ وشیارییه‌کی مێژوویی نوێ، ده‌ستکاریده‌کات. ئه‌و په‌نابه‌‌‌ره‌ی هه‌موو مافێکی له‌کیس چووه، ئه‌و په‌نابه‌ره‌ی مل به‌وه نادات بۆ تێگه‌شتن له دۆخی خۆی له شوناسێکی نه‌ته‌وه‌یی تازه‌دا بتوێته‌وه، له‌باتی ئه‌و باجه‌ی به بێ ناونیشانی خۆی له ده‌یدات، گه‌نجێکی ناوازه‌ی ده‌ست ده‌که‌وێت: «بۆ ئه‌م که‌سه مێژوو چیدی کتێبێکی داخراو نییه و، سیاسه‌ت چیدی کاڵایه‌ک نییه ته‌نیا به به‌ری ناجووه‌کان بڕابێ،‌ ئه‌و ده‌زانێ نه‌فیی یان ده‌رکردنی جووه‌کانی ئه‌ورووپا زۆر زوو نه‌فیی به‌شی زۆری خه‌ڵکی ئه‌ورووپای به‌دوادا دێت. ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ی وڵاته‌ و وڵات ده‌رده‌کرێن، ته‌نیا ئه‌و رچه‌شکێنه‌ن رێگه بۆ خه‌ڵکه‌که‌یان خۆش ده‌که‌ن». ئه‌م وتاره، که ئه‌مڕۆ رێک په‌نجا ساڵ به سه‌ریدا تێده‌په‌ڕێ، هێشتا توانا شیکارانه‌که‌ی خۆی پاراستووه. ئێستاکه ئه‌م کێشه نه‌ک هه‌ر له ئه‌ورووپا و شوێنه‌کانی دیکه به هه‌مان گرژی و ناسکیه‌که‌ی پێشوویه‌تی، به‌ڵکوو له ناوکۆییه‌کی وه‌ک که‌وتنی بێوچانی ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌کان و داهێزرانی گشتی وته‌زا سوننه‌تیه مافی ـ سیاسیه‌کاندا، په‌نابه‌ر ره‌نگه هێشتا تاقه سیمای وێناکراوی خه‌ڵکی ئه‌وڕۆکه بێت. لانیکه‌م تا ئه‌و کاته‌ی پرۆسه‌ی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه و سه‌روه‌ریه‌که‌ی کۆتایی نه‌هاتووه، په‌نابه‌ر تاقه وته‌زایه‌که ئه‌وڕۆکه هه‌لی تێگه‌شتن له شێوه و سنووره‌کانی کۆمه‌ڵێکی سیاسی ده‌ڕه‌خسێنێ. له راستیدا، ئه‌گه‌ر به‌نیازین به‌قه‌د پێویست ئه‌و ئه‌رکه ته‌واو تازه‌ و ناوازانه‌ی روبه‌ڕومان ده‌بنه‌وه به‌جێبێنین، ده‌بێ بێ دوودڵی واز له‌و چه‌مکه بنه‌ڕه‌تیانه بێنین که تا ئێستاکه بابه‌ته سیاسیه‌کانمان پێ ته‌عبیر کردووه (مرۆڤ و هاوڵاتی به مافه‌کانیانه‌وه، هه‌روه‌ها ده‌سه‌ڵاتداران، کرێکاران و هتد) و فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی خۆمان به پێی ئه‌م سیما سیاسیه ناوازه بونیاد بنێینه‌وه. 2. یه‌که‌م ده‌رکه‌وتنی په‌نابه‌ران له شێوه‌ی دیارده‌یه‌کی به‌کۆمه‌ڵی به‌رفراواندا، کۆتایی جه‌نگی یه‌که‌م و ئه‌و کاته بوو که ئیمپراتۆریای رووسیا، ئۆتریش ـ هه‌نگری و عوسمانی هه‌ڵوه‌سانه‌وه و، ده‌ستوور و رێکێتییه‌کی نوێ به‌پێی بڕیاره‌کانی ئاشتی خولقێندرا و، بونیادی دیمۆگرافی و نیشتمانی ئه‌ورووپای ناوه‌ندیی و رۆژهه‌ڵاتییان وه‌رچه‌رخاند. له ماوه‌یه‌کی که‌مدا یه‌ک ملیۆن و نیو له خه‌ڵکی رووسیای سپی، حه‌وسه‌د هه‌زار ئه‌رمه‌نی، پانسه‌دهه‌زار بولغاری، یه‌ک ملیۆن یۆنانی و سه‌د هه‌زار ئاڵمانی، هه‌نگری و رۆمانیایی  وڵاته‌کانی خۆیان به‌ره‌و شوێنێک دیکه به‌جێهێشت. جگه ئه‌م جه‌ماوه‌ره ره‌وه‌نده ده‌بێ ئه‌و دۆخه هه‌ڵته‌کێنه‌ر و گرژه‌ش باس بکه‌ین که به‌رهه‌می ئه‌و بڕیارنامانه‌ی ئاشتی بوون که به پێی مۆدێلی ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه داڕێژرابوون (بۆ نموونه، له یوگۆسلاڤیا و چێکۆسلۆڤاکیا)، نزیکی سی له سه‌دی ئه‌م جه‌ماوه‌رانه ئه‌و که‌مینانه بوون که ده‌بوا کۆمه‌ڵێک بڕیارنامه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی پشتیوانیان بێت (که پێیان ده‌وترا بڕیارنامه‌ی که‌مینه‌کان)، ئه‌و بڕیارنامانه‌ی زیاتر له ئاستی قسه‌ی رووتدا مانه‌وه. چه‌ند ساڵێک دواتر، یاسای ره‌گه‌زی له ئاڵمان و شه‌ڕی ناوخۆ له ئیسپانیا نوێنه‌رانی سه‌ره‌کی و نوێی ئه‌م په‌نابه‌رانه‌ی به کۆی ئه‌ورووپادا بڵاوکرده‌وه. ئێمه راهاتووین که‌سی بێ‌وڵات و په‌نابه‌ر جوێ بکه‌ینه‌وه، به‌ڵام ئه‌م جیاکارییه ئێسته چیدی وه‌ک له یه‌که‌م سه‌یرکردندا دیاره، سانا نییه. هه‌ر له سه‌ره‌تاوه، گه‌لێ په‌نابه‌ر که به مانای پڕبه‌پێستی وشه‌ی بێده‌وڵه‌ت، بێده‌وڵه‌ت نه‌بوون وایان به‌باش زانی له‌باتی گه‌ڕانه‌وه بۆ زێدی خۆیان بێده‌وڵه‌ت بن. (نموونه‌که‌ی جووه‌کانی پۆله‌ندا و رۆمانیان که له ساڵانی کۆتایی جه‌نگ له ئاڵمان بوون، یان له ئه‌مڕۆدا قوربانیانی ئه‌شکه‌نجه و ئازاری سیاسی و ئه‌وانه‌ی گه‌ڕانه‌وه بۆ نیشتمان کوژرانیانی لێده‌که‌وێته‌وه). له لایه‌کی دیکه‌وه، په‌نابه‌رانی رووسی، ئه‌رمه‌نی و هه‌نگری زۆر زوو له لایه‌ن ده‌وڵه‌تی نوێی سۆڤیه‌تی یان تورکیای نوێ و هتده‌وه له نه‌ته‌وایه‌تی خران. پێویسته ئه‌م خاڵه‌مان بیر بێ که هاوکاتی ده‌سپێکی جه‌نگی یه‌که‌می جیهانی زۆربه‌ی وڵاتانی ئه‌ورووپی هه‌ندێ یاسایان داڕشت که رێگه‌ی ده‌دا هاوڵاتیان له هاونیشتمانیبوون و نه‌ته‌وایه‌تی‌ بخرێن. یه‌که‌م ده‌وڵه‌تێک ئه‌م کاره‌ی کرد فه‌ره‌نسا بوو که ساڵی 1915 یاسای له هاوڵاتیه‌تی‌خستنی ئه‌و که‌سانه‌ی ده‌کرد که به‌ ره‌چه‌ڵه‌ک ده‌گه‌ڕانه‌وه سه‌ر وڵاتانی «دوژمن»؛ ساڵی 1922 به‌لژیکا لاسایی ئه‌م نموونه‌ی کرده‌وه و یاسایه‌کی بۆ له هاوڵاتیه‌تی‌خستنی ئه‌و هاوڵاتیانه ده‌رکرد که له ماوه‌ی جه‌نگی یه‌که‌مدا «دژ به نه‌ته‌وه» جووڵابوونه‌وه؛ ساڵی 1926 رژێمی فاشیستی ئیتالیاش یاسایه‌کی دژی ئه‌و هاوڵاتیانه ده‌رکرد که به «شیاوی هاوڵاتیه‌تی ئیتالیا»ی نه‌ده‌زانین؛ ساڵی 1933 سه‌ره‌ی ئۆتریش (نه‌مسا) بوو، ئه‌م پرۆسه به‌رده‌وام بوو تا کاتێ ساڵی 1935 کۆمه‌ڵه‌یاسای نۆرمبێرگ هاوڵاتیانی ئاڵمانی بۆ هاوڵاتیی ته‌واو و هاوڵاتیی بێ‌‌مافی‌سیاسی دابه‌شکرد. ئه‌م یاسایانه ـ و ئه‌و بێوڵاتیه کۆمه‌ڵگیره‌ی لێیکه‌وته‌وه ـ خاڵی وه‌رچه‌رخانێکی بنچینه‌یی له ژیانی ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌ی مۆدێرن و رزگاربوونی بنه‌بڕ و بنه‌ڕه‌تی له مانا ساده‌کانی «خه‌ڵک» و «هاوڵاتی»دا ده‌سنیشان ده‌کات. لێره‌دا کاتی ئه‌وه‌مان نییه مێژووی ئه‌و کۆمه‌ڵه کۆمیسیۆنه نێونه‌ته‌وه‌ییانه باس بکه‌ین که ده‌وڵه‌ته‌کان، کۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌کان و، دواتر نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان له رێگه‌ی ئه‌وانه‌وه، هه‌وڵیان بۆ چا‌ره‌سه‌ری کێشه‌ی په‌نابه‌ران ده‌دا ـ هه‌ر له ده‌زگای نانسێنه‌وه  که بۆ کێشه‌ی په‌نابه‌رانی رووسی و ئه‌رمه‌نی له ساڵی 1921دا دامه‌زرا، تاکوو کۆمیسیۆنی باڵای ئاڵمان (1936)، کۆمیته‌ی نێوده‌وڵه‌تی په‌نابه‌ران (1938)، رێکخراوی نێونه‌ته‌وه‌یی په‌نابه‌ران‌ی سه‌ر به نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان (1946) و له ئێسته‌شدا کۆمیسیۆنی باڵای په‌نابه‌ران (1951) که چالاکیه‌کانی، به پێی بارودۆخه‌که‌ی، ته‌نیا «مرۆڤدۆستانه و کۆمه‌ڵایه‌تیه»، نه‌ک سیاسی. به‌ڵام خاڵی بنچینه‌یی ئه‌وه‌یه که هه‌ر کاتێک په‌نابه‌ری له ئاستی کێشه‌یه‌کی فه‌ردی ده‌ترازێ و ده‌گۆڕێت بۆ دیارده‌یه‌کی کۆمه‌ڵگیر (وه‌ک له ساڵانی نێوان دوو جه‌نگه گه‌وره‌که‌دا بینیمان و ئێسته‌ش ده‌یبینین)، کۆی ئه‌م رێکخراوانه و وڵاتانیش وێڕای بیرهێنانه‌وه‌ی پڕوپته‌ویان بۆ مافه نه‌گه‌ڕاوه‌کانی مرۆڤ، سه‌لماندوویانه که نه‌ک هه‌ر هیچیان بۆ چاره‌سه‌ری پرسه‌که نه‌کردووه، به‌ڵکوو ته‌نانه‌ت ئه‌و جۆره‌ش شیاوه روبه‌ڕوی کێشه‌که نه‌بوونه‌ته‌وه. لێره‌وه‌ش کۆی پرسه‌که خراوه‌ته ئه‌ستۆی پۆلیس و رێکخراوه مرۆڤدۆستانه‌کان. 3. هۆی ئه‌م ناتوانییه نه‌ک هه‌ر خۆپه‌رستی و کوێریی ده‌زگا برۆکراتیکه‌کان، به‌ڵکوو رێک ئه‌و چه‌مکه بنه‌ڕه‌تیانه‌ خۆیانن که ره‌وتی توانه‌وه‌ی سرووشتی  (لێره‌دا، ژیان) له ده‌ستووری یاسایی ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌دا رێکده‌خه‌ن. هانا ئارێنت به‌شی پێنجه‌ی کتێبی ئێمپریالیزمی خۆی که بۆ پرسی په‌نابه‌ران ته‌رخان کراوه، ناو ناوه «که‌وتنی ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه و کۆتایی مافی مرۆڤ». ئه‌م داڕشتنه ـ که به جۆرێکی دانه‌بڕاو چاره‌نووسی مافی‌ مرۆڤ و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه پێکه‌وه ده‌به‌ستێ و تێیدا کۆتایی حه‌تمیی مافی مرۆڤ به‌دواهاتێکی حه‌تمیی که‌وتنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یه ـ زۆر جێگه‌ی تێڕامانه. ئه‌و پارادۆکسه‌ی لێره‌دا سه‌رهه‌ڵده‌دات ئه‌مه‌یه رێک ئه‌و سیمای که ده‌بێ جیسمانی مافی مرۆڤی رووت بێ،  خۆی ئه‌م چه‌مکه تووشی قه‌یرانێکی بنچینه‌یی ده‌کات. ئارێنت نووسیویه‌تی «چه‌مکی مافی مرۆڤ که له‌سه‌ر بنچینه‌ی گریمانکردنی بوونێکی مرۆیی به‌و جۆره‌ی هه‌یه وه‌ستاوه، لای بانگده‌رانی، هه‌ر که له مرۆڤێک هه‌ڵبکه‌ون که جگه له‌و راستیه رووته‌ی که مروڤه هه‌موو چۆنێتیه‌کی چه‌شنی و پێوه‌ندییه‌کی دیکه‌ی خۆی دۆڕاندووه، داده‌ڕووخێ». له سیستمی ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌دا، وه‌ک ده‌ڵێن مافه پیرۆز و حه‌تمییه‌کانی مرۆڤ، رێک هه‌ر ئه‌و ساته‌ی که چیدی نه‌کرێ وه‌ک مافی هاوڵاتیانی ده‌وڵه‌تێک پێناسه بکرێن، هیچ پشتیوانێکیان بۆ نامێنێ. ئه‌م بابه‌ته به روونیش له‌و لێڵ و پێڵیه‌دا که له ناونیشانی راگه‌یاندننامه‌ی شۆڕشی 1789ی فه‌ره‌نسادا هه‌یه، ده‌بینرێ، واته راگه‌یاندنی مافی مرۆڤ و هاوڵاتی، لێڵی ئه‌م راگه‌یاندنه له‌وه‌دایه که ئایا ئه‌م دوو زاراوه، واته مرۆڤ و هاوڵاتی، بۆ دوو راستین یان پێکه‌وه ته‌عبیرن له‌یه‌ک شت، که تێیدا زاراوه‌ی دووهه‌م له نێو زاراوه‌ی یه‌که‌مدایه. نه‌بوونی هیچ که‌شێکی سه‌ربه‌خۆ و تایبه‌ت له نێو ده‌ستووری سیاسی ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌دا بۆ شتێک به ناوی مرۆڤی په‌تی، له خۆیدا لانیکه‌م به ئاشکرایی له‌م راستیه‌دا ده‌بینرێ که ته‌نانه‌ت له باشترین نموونه‌شدا، دۆخی په‌نابه‌ر هه‌مووکات وه‌ک هه‌ل‌ومه‌رجێکی کاتی سه‌یر ده‌کرێ که ده‌بێ به گه‌ڕانه‌وه یان وه‌رگرتنی هاوڵاتیه‌تی [وڵاتی تازه] کۆتایی بێ. یاسای ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه شتێک به ناوی رێزی نه‌مری مرۆڤ له خۆیدا وه‌ک مرۆڤ، ناناسێ. 4. کاتی ئه‌وه‌یه واز له وێناکردنی راگه‌یاندنه‌کانی مافی مرۆڤ هه‌ر له 1789وه تا ئێسته وه‌ک هه‌ندێ بانگه‌واز بۆ هه‌ندێ به‌های نه‌مر و له دادوه‌ری به‌ده‌ر که یاسادانه‌ر له سه‌ریه‌تی رێزیان بگرێ، بێنین و، له‌باتی ئه‌وه ئه‌م بانگه‌وازانه له ناوکۆی ئه‌رکی راسته‌قینه‌یان له ده‌وڵه‌تی مۆدێرندا سه‌یر بکه‌ین. له راستیدا، مافی مرۆڤ پێش هه‌مووشتێک ته‌عبیره له شێوه‌ی یه‌که‌مینی توانه‌وه‌ی ژیانی سرووشتی رووت له ده‌ستووری یاسایی ـ سیاسی ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌دا. ژیانی رووت (مه‌خلووقی مرۆیی) که له رژێمی [سیاسی ـ مافناسانه‌ی] که‌ونارادا  موڵکی خودا و هی خودا بوو و، له جیهانی کلاسیکدا [یۆنانی که‌ونارادا] (وه‌ک ژیانی رووت)  له ژیانی سیاسی واته bios جوێکراوه‌ته‌وه، ئێسته شوێنێکی ناوه‌ندی له که‌ڵکه‌‌ڵه‌کانی ده‌وڵه‌تدا وه‌رگرتووه و، وه‌ک ده‌ڵێن، بۆته بنچینه‌ی دونیایی [به‌رامبه‌ر میتافیزیکی] ده‌وڵه‌ت. ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه مانای ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی که nativity یان له‌دایکبوون (که هی ژیانی رووتی مرۆییه) ده‌کاته بنچینه‌ی حوکمداریی خۆی. ئه‌مه (ته‌نانه‌ت بێ لێڵێ) مانای سێ به‌ندی یه‌که‌می جارنامه‌ی 1789 روونده‌کاته‌وه: [ئه‌م بانگه‌وازه] ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی توخمی nativeی له چه‌قی هه‌ر چه‌شنه دامه‌زراوه یان ده‌زگایه‌کی سیاسیدا داناوه (به‌ندی 1 و2) توانیویه‌تی (له به‌ندی 3دا) بنه‌مای حوکمداری به توندی به نه‌ته‌وه‌وه گرێبدات  (natio [که مانای نه‌ته‌وه‌یه] له بنه‌ڕه‌تدا به مانای له‌دایکبوونه). ئه‌و به‌سه‌رهاته خه‌یاڵییه‌ی لێره‌دا دێته ئارا ئه‌مه‌یه که له‌دایکبوون خێرا ده‌بێته نه‌ته‌وه، چما له نێوان ئه‌م دوو چرکه‌دا هیچ جوداییه‌ک نییه. ماف، وه‌ک هه‌یه، ئه‌و کاته ده‌درێته مرۆڤ که مرۆڤ خێرا پێش مه‌رجی هاوڵاتیبوون [واته مرۆڤبوونی رووت] بدۆڕێنێ (له راستیدا، مرۆڤ هیچ کات وه‌ک مرۆڤ ده‌رناکه‌وێ). 5. ئه‌گه‌ر له سیستمی ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌دا په‌نابه‌ر هێند وه‌ک توخمێکی نه‌ساز ده‌نوێنرێ، پێش هه‌موو شتێک له‌به‌ر ئه‌وه‌یه ئه‌م سیما ئه‌مئه‌ویه‌تی یان یه‌کپارچه‌یی نێوان مرۆڤ و هاوڵاتی، له‌دایکبوون یان زێد و نه‌ته‌وایه‌تی ده‌شکێنێ، په‌نابه‌ر حه‌کایه‌تی بنچینه‌یی ده‌سه‌ڵاتداریی [نه‌ته‌وه‌یی] تووشی قه‌یران و پرسیار ده‌کات. ئه‌گه‌رچی هه‌میشه هه‌ندێ ریزپه‌ڕ هه‌ن ئه م‌ بنه‌مایه نه‌یانگرێته‌وه؛ ناوازه‌یی سه‌رده‌می ئێمه، که بنچینه راسته‌وخۆکانی ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه تێیدا له هه‌ڕه‌شه‌دان، ئه‌مه‌یه که چیدی ئه‌گه‌ری نواندنه‌وه‌ی چاره‌نووسی به‌رده‌م مرۆڤایه‌تی له نێو ئه‌م سه‌رده‌مه‌دا نه‌ماوه. به‌م هۆیه‌ش ـ واته، مادام په‌نابه‌ر سیانه‌ی دێرینی ده‌وڵه‌ت/نه‌ته‌وه/هه‌رێم ده‌له‌رزێنێ ـ ئه‌م سیما به رواڵه‌ت په‌راوێزیه شیاوی ئه‌وه‌یه وه‌ک سیمای ناوه‌ندیی مێژووی سیاسی ئێمه چاولێبکرێ. واباشتره بیرمان نه‌چێ یه‌که‌م که‌مپه‌کانی ئه‌ورووپا وه‌ک جێگه‌یه‌ک بۆ کۆنتڕۆڵی په‌نابه‌ران درووستکران و، به‌رده‌وامییان ـ که‌مپی پێش دادگایی، که‌مپی کاری زۆره‌ملی، که‌مپی قڕکردنی به‌کۆمه‌ڵ ـ ته‌عبیرن له نزیکی و وێکچوون له نێوان نموونه تازه و کۆنه‌کاندا. یه‌کێک له‌و ده‌گمه‌ن یاسایانه‌ی نازیه‌کان بێ لادان له ره‌وتی به‌رنامه‌ی «دواچاره» دا کاریان پێکرد ئه‌وه بوو که جوو و قه‌ره‌جه‌کان ته‌نیا پاش ئه‌وه‌ی به ته‌واوی له نه‌ته‌وایه‌تی ده‌خران  (ته‌نانه‌ت پاش لێسه‌ندنه‌وه‌ی ئه‌و هاوڵاتییه‌تیه پله دووه‌ی که پاش یاساکانی نۆرمبێرگ پێیاندرابوو) ده‌نێردرانه که‌مپی قڕکردن. کاتێ مافه‌کانی مرۆڤ چیدی مافی هاوڵاتی نین، ئه‌و کاته‌یه مرۆڤ به راستی پیرۆز ده‌بێ، به‌و مانای ئه‌م زاراوه له یاساکانی رۆکی که‌ونارادا هه‌یبوو: [ئه‌وه‌ی] چاره‌نووسی مه‌رگه. 6. کاتی ئه‌وه‌یه پڕ و پته‌و چه‌مکی په‌نابه‌ر له چه‌مکی «مافی مرۆڤ» جوێبکه‌ینه‌وه و چیدی مافی په‌نابه‌ری (که له هه‌موو حاڵێکدا له یاساکانی وڵاتانی ئه‌ورووپاییدا که‌م و کاڵتر ده‌بێته‌وه) وه‌ک وته‌زایه‌کی چه‌مکی که ده‌کرێ دیارده‌ی په‌نابه‌ری تێبخنرێ، سه‌یر بکه‌ین (ئه‌ی. هێملێر له‌ ره‌خنه‌ی راگه‌یاندنێکی ئه‌م دواییانه‌ی ده‌وڵه‌ته ئه‌ورووپیه‌کاندا له‌سه‌ر مافی په‌نابه‌ران، نیشانده‌دات ئه‌م راگه‌یاندنه چه‌ند قێزه‌ونه.) په‌نابه‌ر ده‌بێ به‌وجۆره‌ی هه‌یه سه‌یر بکرێ، که ئه‌ویش چ نییه جگه خاڵێکی سنووری که جۆرێکی رادیکاڵ بنه‌ما یان پرنسیپه‌کانی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه روبه‌ڕوی پرسیار ده‌کاته‌وه و، هاوکات، یارمه‌تییی رونبوونه‌وه‌ی پانتای ئه‌و وته‌زایانه ده‌دا که چیدی ناتوانین خۆمان له تازه‌کردنه‌وه‌یان بدزینه‌وه. له هه‌مانکاتیشدا، ئه‌و دیارده‌ی پێی ده‌وترێ کۆچی نایاسایی بۆ وڵاتانی یه‌کیه‌تی ئه‌ورووپا هه‌ندێ ئاراسته و تایبه‌تمه‌ندیی وه‌رگرتووه که خۆی پاساو و به‌ڵگه‌یه بۆ گۆڕانێکی بنچینه‌یی له روانگه‌ی ئێمه‌دا بۆ په‌نابه‌ران (گریمانه‌کان به‌دیده‌که‌ن که له ساڵانی داهاتوودا بیست ملیۆن که‌س له ئه‌ورووپای ناوه‌ندی ده‌ڕۆن). ئه‌وه‌ی ئێسته وڵاتانی پیشه‌سازی ده‌سته‌ویه‌خه‌ین جه‌ماوه‌رێکی دانیشتووی هه‌میشه‌یی ناهاوڵاتی‌یه، جه‌ماوه‌رێک که نابنه هاوڵاتی وڵاتانی تازه و که‌چی ناشگه‌ڕێنه‌وه وڵاتی خۆیان. زۆربه‌ی ئه‌م ناهاوڵاتیانه پێشتر نه‌ته‌وایه‌تیه‌کیان هه‌یه، به‌ڵام مادام ئه‌وه هه‌ڵده‌بژێرن که که‌ڵک له پشتیوانی و پاراستنی وڵاته‌که‌ی خۆیان وه‌رنه‌گرن، ئه‌مانیش وه‌ک په‌نابه‌ران «به کرده‌وه بێده‌وڵه‌ت» ده‌بنه‌وه. بۆ ئه‌م دانیشتووه ناهاوڵاتیانه تی. هامێر زاراوه‌یه‌کی تازه‌ی خولقاند، زاراوه‌ی بوونه‌وه‌ران ، که به تواناوه نیشانده‌دات چه‌مکی هاوڵاتی چیدی بۆ وه‌سفی واقیعی کۆمه‌ڵایه‌تی سیاسی ده‌وڵه‌تی مۆدێرن ته‌واوکه‌ر نییه. له لایه‌کی دیکه‌وه، هاوڵاتیانی ده‌وڵه‌تی پێشکه‌وتووی پیشه‌سازی (له وڵاته یه‌کگرتووه‌کان و له ئه‌ورووپاش) به خۆدزینه‌وه‌یان له شێوه یاساییه‌کانی به‌شداریی سیاسی، هۆگرییه‌ک بۆ گۆڕینی خۆیان [له هاوڵاتیه‌وه] بۆ بوونه‌وه‌ران ده‌رده‌بڕن، بۆ یه‌کپارچه‌بوونه‌وه له‌گه‌ڵ ئه‌و بنه‌ما ناسراوه‌دا که توانه‌وه یان ئه‌سیمیله‌بوونی جه‌وهه‌ری له ناوکۆیی نایه‌کسانی ده‌وڵه‌تی و ره‌سمیدا، ده‌یگۆڕێ بۆ رق و هه‌ڵنه‌کردن و، په‌ره‌ستاندنی جۆشدان و هه‌ره‌وه‌زی به‌رگریکارانه دژ به بێگانه‌کان. 7. به‌ر له‌وه‌ی که‌مپه‌کانی قڕکردن سه‌ر له نوێ له ئه‌وروپادا بکرێنه‌وه (که ده‌مێکه‌یه ده‌ستیان به‌کرانه‌وه کردووه)، ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه ده‌بێ بوێریی ئه‌وه‌ی هه‌بێ پرسیار له بنه‌مای تواندنه‌وه‌ی له دایکبوون  و زێد و سیانه‌ی ده‌وڵه‌ت/نه‌ته‌وه/هه‌رێم، واته بنچینه‌کانی خۆی، بکات. لێره‌دا ده‌توانین ئاراسته‌یه‌کی شیاو پێشنیار بکه‌ین. وه‌ک ئاگادارین، یه‌کێک له رێگه‌کانی چاره‌سه‌ری پرسی ئوورشه‌لیم ئه‌وه‌یه به دۆخی ئێسته‌یه‌وه و بێ دابه‌شکردنی، بکرێته پێته‌ختی دوو ده‌وڵه‌تی جیاواز له یه‌ک. دۆخی پارادۆکسیکاڵی بان هه‌رێمیه‌تیی دوو لایه‌نه (یان به وته‌یه‌کی باشتر ناهه‌رێمیه‌تی) که ده‌کرێ وه‌ک مۆدێلێکی نوێ بۆ پێوه‌ندییه نێونه‌ته‌وه‌ییه‌کان پێشنیار بکرێ. له‌باتی دوو ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه که به سنووری بێ‌متمانه و مه‌ترسیدار لێک جودا بکرێنه‌وه، ده‌کرێ دوو کۆمه‌ڵی سیاسی وێنا بکه‌ین که له یه‌ک شوێندا نیشته‌جێن و ده‌توانن به کۆمه‌ڵ بچنه نێو یه‌کتریشه‌وه، واته به ریزێک بانهه‌رێمیه‌تیی دوو لایه‌نه دابه‌شکراون، که تێیدا چه‌مکی رێنوێن چیدی (ius) یاسای  هاوڵاتی نییه، به‌ڵکوو په‌ناگه ‌ی تاکه. به مانایه‌کی تر، ئێمه ده‌توانین ئه‌ورووپا نه‌ک له چه‌مکی نه‌کرده‌ی «ئه‌ورووپای نه‌ته‌وه‌کان» که ئه‌نجامه کاره‌ساتاویه‌کانی له‌پێشه‌وه له ماوه‌یه‌کی کورتدا هه‌ستی پێده‌کرێ سه‌یر بکه‌ین، به‌ڵکوو ده‌توانین وه‌ک که‌شێکی ناهه‌رێمیه‌تی یان بانهه‌رێمیه‌تی که تێیدا هه‌موو دانیشتوانی ده‌وڵه‌ته ئه‌ورووپیه‌کان (هاوڵاتیان و ناهاوڵاتیان) ده‌توانن له دۆخی کۆچبه‌ران یان په‌نابه‌ردا بن و، بارودۆخی ئه‌ورووپایی مانای ئه‌و هاوڵاتیه‌ی له کۆچبه‌ریدایه،  سه‌یر بکه‌ین (هه‌روه‌ها نیشته‌جێ و ناگه‌ڕۆک). به‌م پێیه که‌شی ئه‌ورووپایی ده‌توانێ ئاشکرای بکات که له نه‌ته‌وه و له‌دایکبووندا خه‌ره‌ندێک هه‌یه پڕ ناکرێته‌وه، خه‌ره‌ند و مه‌ودایه‌ک تێیدا چه‌مکی که‌ونینه‌ی خه‌ڵک  (که هه‌میشه وه‌ک که‌مینه ناسراوه) ده‌توانێ سه‌رله‌نوێ له رێگه‌ی به‌گژاچوونه‌وه‌ی بنه‌بڕی چه‌مکی نه‌ته‌وه‌وه (که تا ئێستاکه [چه‌مکه‌که‌ی دیکه‌ی] داگیرکردووه) سه‌ر له نوێ مانایه‌کی سیاسی وه‌ربگرێته‌وه. ئه‌م که‌شه یه‌کسان نییه به هیچ جۆره هه‌رێم یان خاکێکی هاوچه‌شن و یه‌کجۆری نه‌ته‌وه‌یی، کۆی هیچ نه‌خشه‌یه‌ک نییه، ئه‌م که‌شه ده‌شێ نه‌خشه‌ی هه‌رێم و قه‌ڵه‌مڕه‌وه‌کان هێند به زه‌بر و توند کۆن و هۆڵۆڵ و له‌ت بکات  و وه‌ها نه‌خشه‌که یان له‌گه‌ڵ خۆی بچێته‌وه که ده‌ره‌وه‌ و ناوه‌وه‌ی دیار نه‌بێ و لێکجودا نه‌کرێته‌وه. له‌م که‌شه‌ تازه‌دا شاره ئه‌ورووپیه‌کان، له نێو پێوه‌ندییه‌کی بانهه‌رێمی  دوولایه‌نه‌دا سه‌رله‌نوێ توانای که‌ونارای خۆیان وه‌ک شاره‌کانی جیهان  ده‌دۆزنه‌وه. ئه‌وڕۆکه، له جۆرێک نا ـ مرۆڤ ـ خاکه‌ی  له نێوان لوبنان و ئیسراییلدا، چوارسه‌د و بیست و پێنج فه‌له‌ستینی هه‌ن که ده‌وڵه‌تی ئیسراییل ده‌ریکردوون. به‌پێی وته‌که‌ی هانا ئارێنت، ئه‌م که‌سانه «رچه‌شکێنی خه‌ڵکه‌که‌ی خۆیان پێکدێنن». به‌ڵام ئه‌م شته حه‌تمی نییه یان ته‌نیا به‌و مانا نییه ئه‌م که‌سانه له‌وانه‌یه ناوکی سه‌ره‌کیی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی له داهاتوودا پێکبێنن، واته ئه و ده‌وڵه‌ته‌ی که له‌وانه‌یه کێشه‌ی فه‌له‌ستینیه‌کان به‌و جۆره نوقسانه‌ی که ئیسراییل کێشه‌ی جووه‌کانی پێ چاره کرد، چاره بکات، به‌ڵکوو ئه‌و نا ـ مرۆڤ ـ خاکه‌ی ئه‌وان په‌نایان تێداگرتووه په‌رچه‌کردارێکه به رووی هه‌رێمی ده‌وڵه‌تی ئیسراییلدا، ئه‌و هه‌رێمه‌یان کون‌کون کردوه و هێند بنچینه‌یی وه‌ریده‌چه‌رخێنن که وێنه‌ی ئه‌و ته‌پۆڵکه به‌فراویانه پتر له هه‌ر ناوچه‌یه‌کی Heretz Israeel بۆته به‌شێکی ناوه‌کیی ئه‌و هه‌رێمه. تاقه شێوه‌یه‌ک بتوانین ئه‌وڕۆکه مانه‌وه‌ی سیاسیی مرۆڤی تێدا وێنا بکه‌ین، ته‌نیا له‌و خاکه‌دایه که تێیدا که‌شی ده‌وڵه‌ته‌کان کون‌کون ده‌بێ و نه‌خشه‌که‌یان له شێوه ده‌که‌وێ و، هاوڵاتیان فێر ده‌بن رێزی ئه‌و په‌نابه‌ره‌ی که خۆیانن، بگرن. سه‌رچاوه: http://www.egs.edu/faculty/agamben/agamben-we-refugees.htmlکد خبر: 3970