شارنيوز- اخبار سقز

امروز ۰۲/۰۸/۱۳۹۸
شنبه، ۲۱ام آذر ۱۳۸۸
۱۱:۱۲ ب.ظ

مۆدێرنیزم له‌‌‌ شه‌‌‌قامه‌‌‌کاندا

مارشال بێرمه‌ن مه‌نسوور ته‌یفووری له‌‌‌كتێبی «ئه‌‌‌وی پته‌‌‌وو به‌‌ستووه‌‌ به‌‌ دووكه‌‌‌ڵ‌و هه‌‌با ده‌‌‌بێ»دا، من مۆدێرنیزمم وه‌‌‌ك ته‌‌‌قه‌‌‌لای ژنان‌و پیاوانی مۆدێرن پێناسه‌‌ كرد، ته‌‌‌قه‌‌‌لاو ه‌ه‌‌‌‌وڵ بۆ ئه‌‌‌وه‌‌‌ی ببنه‌‌ بكه‌‌‌رو خاوه‌‌‌نی ژیانی خۆیان، هه‌‌‌‌رچۆن بابه‌‌‌ت‌و ئۆبژه‌‌‌ی مۆدێرنیزاسیۆنن، ته‌‌‌قه‌‌‌لا بۆ ده‌‌‌سته‌‌‌ویه‌‌‌خه‌‌‌بوونه‌‌‌وه‌‌ له‌‌‌گه‌‌‌ڵ جیهانی مۆدێرن‌و ئاسووده‌‌‌و له‌‌‌ماڵبوون له‌‌‌و جیهانه‌‌‌دا ؛ ئه‌‌‌م وێناكردنه‌‌‌ی مۆدێرنیزم به‌‌‌رفراوانترو هه‌‌‌‌مه‌‌‌گیرتره‌‌ له‌‌‌و وێناكردنه‌‌‌ی مۆدێرنیزم كه‌‌ به‌‌‌گشتی له‌‌ كتێبه‌‌ توێژه‌‌‌رانه‌‌‌كاندایه‌‌. ئه‌‌‌م ئایدیایه‌‌‌ رێگه‌‌‌یه‌‌‌كی كراوه‌‌‌و خۆمانیتری تێگه‌‌‌شتن له‌‌ كلتووری له‌‌‌گه‌‌‌ڵدایه‌‌؛ رێگه‌‌‌یه‌‌‌كی زۆر جیاواز له‌‌‌و بۆچوونه‌‌ مۆزه‌‌‌دارانه‌‌‌یه‌‌‌ی كه‌‌ چالاكیی مرۆیی به‌‌‌سه‌‌‌ر هه‌‌‌‌ندێ له‌‌‌ت‌و په‌‌‌تدا داده‌‌‌شكێنێ‌و ئه‌‌‌و له‌‌‌تانه‌‌‌ش، كه‌‌ مۆرکی كات، زمان، چه‌‌‌شن‌و دیسپلینی ئاكادیمییان پێوه‌‌‌یه‌‌، به‌‌‌سه‌‌‌ر یه‌‌‌كدا ‌داده‌‌‌خات. رێگه‌‌‌ی كراوه‌‌‌و روون، ته‌‌‌نیا یه‌‌‌كێكه‌‌ له‌‌‌ڕێگه‌‌‌كان، به‌‌‌ڵام ئه‌‌‌م رێگه‌‌‌یه‌‌‌ هه‌‌‌‌ندێ قازانجی تایبه‌‌‌تی تێدایه‌‌. ئه‌‌‌م  وێناکردنه‌‌ رێگه‌‌‌ی ئه‌‌‌وه‌‌‌ی پێداین هه‌‌‌‌موو جۆره‌‌ چالاكییه‌‌‌كی هونه‌‌‌ری، رۆشنبیری، ئایینی‌و سیاسی وه‌‌‌ك به‌‌‌شێك له‌‌ پرۆسه‌‌‌یه‌‌‌كی دیالێكتیكیی ببینین‌و په‌‌‌ره‌‌ به‌‌ كارلێكێكی داهێنه‌‌‌رانه‌‌ له‌‌‌نێویاندا بده‌‌‌ین. ئه‌‌‌م رێگه‌‌‌یه‌‌‌ دۆخێك بۆ سازكردنی دیالۆگ له‌‌‌نێو رابردوو، ئێسته‌‌‌و داهاتوودا ئه‌‌‌خولقێنێ. ئه‌‌‌م رێگه‌‌‌یه‌‌‌ فه‌‌‌زای فیزیكی‌و كۆمه‌‌‌ڵایه‌‌‌تی قه‌‌‌دبڕ ده‌‌‌كات‌و‌ یه‌‌‌كێتی نێوان خه‌‌‌ڵكانی ئاسایی‌و هونه‌‌‌رمه‌‌‌ندانی گه‌‌‌وره‌‌ ئاشكرا ده‌‌‌كات‌و یه‌‌‌كێتی نێوان ئه‌‌‌و خه‌‌‌ڵكانه‌‌‌ی كه‌‌ ئێمه‌‌ نه‌‌‌شیاوانه‌‌‌و نه‌‌‌زانكارانه‌‌ پێیان ده‌‌‌ڵێین جیهانی كۆن، نوێ‌و سێهه‌‌‌‌م. ئه‌‌‌م رێگه‌‌‌یه‌‌‌ خه‌‌‌ڵكان به‌‌هه‌‌‌‌‌ر گرێدراوی‌و سنوورێكی ئه‌‌‌تنی، نه‌‌‌ته‌‌‌وه‌‌‌یی، جنسی، چینایه‌‌‌تی‌و ره‌‌‌گه‌‌‌زییه‌‌‌وه‌‌ ده‌‌‌گرێته‌‌‌وه‌‌و كۆیان ده‌‌‌كاته‌‌‌وه‌‌. ئه‌‌‌م رێگه‌‌یه‌‌‌ ئاسۆی روانینمان بۆ ئه‌‌‌زموونی خۆمان به‌‌‌رفراوان ده‌‌‌كاته‌‌‌وه‌‌و نیشانمان ده‌‌‌دات كه‌‌ لێره‌‌ بۆ ژیانمان شتێكی زیاد له‌‌‌وه‌‌‌ی بیرمان لێده‌‌‌كرده‌‌‌وه‌‌ هه‌‌یه‌‌و زایه‌‌‌ڵه‌‌و قووڵاییه‌‌‌كی تازه‌‌ به‌‌ رۆژه‌‌‌كانمان ده‌‌‌دات. بێگومان ئه‌‌‌مه‌‌ تاقه‌‌ رێگه‌‌‌ی راڤه‌‌و ته‌‌‌فسیری كلتووری مۆدێرن، یان كولتوور به‌‌گشتی نییه‌، به‌‌‌ڵام ئه‌‌‌م رێگه‌‌و ته‌‌‌فسیره‌‌‌ مانادار ده‌‌‌بێ، به‌‌‌و مه‌‌‌رجه‌‌‌ی بمانه‌‌‌وێ له‌‌باتی ئایینی مردن، كلتوور سه‌‌‌رچاوه‌‌‌ی به‌‌‌خێوكردنی ژیانی هه‌‌‌‌نووكه‌‌‌ییمان بێت. ئه‌‌‌گه‌‌‌ر ئێمه‌‌ وه‌‌‌ك خه‌‌‌باتێك بیر له‌‌ مۆدێرنیزم بكه‌‌‌ینه‌‌‌وه‌‌، خه‌‌‌باتێك بۆ دڵنیاو ئاسووده‌‌‌بوون جیهانێكدا كه‌‌ هه‌‌‌‌رده‌‌‌م له‌‌ گۆڕاندایه‌‌، ده‌‌‌توانین تێبگه‌‌‌ین كه‌‌ هیچ شێوه‌‌‌یه‌‌‌كی مۆدێرنیزم ناتوانێ بڕاوه‌‌و بنه‌‌‌بڕ بێت. ته‌‌‌لارو ده‌‌‌سكه‌‌‌وته‌‌ داهێنه‌‌‌رانه‌‌‌كانی ئێمه‌‌ خۆیان ده‌‌‌توانن ببنه‌‌ زیندان‌و شتێكی پێچه‌‌‌وانه‌‌‌ی خۆیان له‌‌‌كڵ ده‌‌‌ربێنن، شتێك كه‌‌ ئێمه‌‌ یان منداڵانمان ده‌‌بێ دواتر لێیان رابكه‌‌‌ین یان بیانگۆڕین، هه‌‌‌‌ڵبه‌‌‌ت ئه‌‌‌گه‌‌‌ر بڕیاره‌‌ ژیان به‌‌‌رده‌‌‌وام بێت، پیاوه‌‌ ژێرزه‌‌‌مینییه‌‌‌كه‌‌‌ی دیستۆفسكی ئه‌‌‌م باسه‌‌ له‌‌ دیالۆگێكی یه‌‌‌ك وچاندا له‌‌به‌‌‌رخۆیه‌‌‌وه‌‌ ده‌‌‌ڵێ: جه‌‌‌نابان ره‌‌‌نگه‌‌ ئێوه‌‌ به‌‌ شێتم تێبگه‌‌‌ن؟ ده‌‌‌ی با منیش به‌‌‌رگرییه‌‌‌ک له‌‌خۆم بكه‌‌‌م. من له‌‌‌گه‌‌‌ڵ ئه‌‌‌وه‌‌‌دام كه‌‌ مرۆڤ زیاتر حه‌‌‌یوانێكی داهێنه‌‌‌ره‌‌، قه‌‌‌د‌ه‌‌‌ر‌‌یشی ئه‌‌‌وه‌‌‌یه‌‌ به‌‌وشیارییه‌‌‌وه‌‌ خه‌‌‌بات بۆ مه‌‌‌به‌‌‌ست‌و ئامانجێك بكات‌و به‌‌ ئه‌‌‌نداریارییه‌‌‌وه‌‌ خه‌‌‌ریك بێت، واته‌‌ بێبڕانه‌‌‌وه‌‌و بۆ هه‌‌‌‌میشه‌‌ چووه‌‌ هه‌‌‌‌ركوێ، رێگه‌‌‌ی تازه‌‌ بكاته‌‌‌وه‌‌… مرۆڤ حه‌‌‌زی له‌‌ دروستكردنی جاده‌‌‌یه‌‌و ئه‌‌‌مه‌‌ مشتو‌مڕی له‌‌سه‌‌‌ر نییه‌‌، به‌‌‌ڵام…. له‌‌‌وانه‌‌‌یه‌‌ واش نه‌‌‌بێ… واته‌‌ مرۆڤ به‌‌حوكمی غه‌‌‌ریزه‌‌‌ی خۆی له‌‌گه‌‌‌شتنه‌‌‌مرازو ته‌‌‌واوكردنی ئه‌‌‌و بینایه‌‌ی خۆی كردوویه‌‌‌تییه‌‌‌وه‌،‌ ده‌‌‌ترسێ؟ چۆن بزانین ره‌‌‌نگه‌‌ مرۆڤ ده‌‌‌ستكرده‌‌‌كانی خۆی ته‌‌‌نیا له‌‌دووره‌‌‌وه‌‌ خۆش بووێ‌و هیچ حه‌‌‌ز نه‌‌‌كات تێیاندا بژ‌‌ێت: له‌‌‌وانه‌‌‌یه‌‌ مرۆڤ ته‌‌‌نیا حه‌‌‌زی  له‌‌ دروستكردنی ئه‌‌‌و بیناو ته‌‌‌لارانه‌‌ بێت‌و حه‌‌‌ز نه‌‌‌كات تێیاندا بژ‌‌ێت. من ناته‌‌‌بایی جۆره‌‌ جیاجیاكانی مۆدێرنیزمم زۆر دراماتیك ئه‌‌‌زموون كردو به‌‌ڕاست به‌‌‌شداریم تێدا كرد، ئه‌‌‌ویش ئه‌‌‌وكاته‌‌‌ی كه‌‌ ئاگۆستی ساڵی 1978 بۆ دوان له‌‌‌م كتێبه‌‌‌ سه‌‌‌ردانی به‌‌رازیلم كرد، یه‌‌‌كه‌‌‌م لادانم له‌‌ به‌‌رازیلیا بوو. ئه‌‌‌و پایته‌‌‌خته‌‌‌ی كه‌‌ له‌‌هیچ‌و نه‌‌‌بوونه‌‌‌وه‌‌ له‌‌سه‌‌‌ر ئه‌‌‌مری پرێزیدێنت جاسكلینۆ كووبچێك كۆتایی ده‌‌‌یه‌‌‌ی 1950و سه‌‌‌ره‌‌‌تای 1960 له‌‌چه‌‌‌قی جوگرافیای وڵاتدا خوڵقابوو. پلان‌و نه‌‌‌خشه‌‌‌ی ئه‌‌‌و شاره‌‌ له‌‌لایه‌‌ن لووسیۆ كۆشتاو ئۆسكار نیه‌‌‌مێر، موریدانی باڵی چه‌‌‌پی لۆكۆبۆزیه‌‌‌‌وه‌‌، دانرابوو. به‌‌رازیلیا، له‌‌ئاسمانه‌‌‌وه‌‌ دینامیك‌و ته‌‌‌كانده‌‌‌ره‌‌. له‌‌ڕاستیدا ئه‌‌‌و شاره‌‌ بۆ من‌و‌ (له‌‌‌وانه‌‌‌یه‌‌ بۆ بینه‌‌‌رانی دیكه‌‌‌ش) یه‌‌‌كه‌‌‌م بینین، له‌‌شێوه‌‌‌ی نه‌‌‌خشه‌‌‌ی فڕۆكه‌‌‌یه‌‌‌كی جێتدا ده‌‌‌ركه‌‌‌وت، ئه‌‌‌گه‌‌‌رچی له‌‌ڕووكاری عه‌‌‌رده‌‌‌وه‌‌، واته‌‌ له‌‌و جێگه‌‌‌یه‌‌ی خه‌‌‌ڵك به‌‌ كرده‌‌‌وه‌‌ ده‌‌‌ژین‌و كارده‌‌‌كه‌‌‌ن، ئه‌‌‌م شاره‌‌ یه‌‌‌كێكه‌‌ له‌‌شاره‌‌ هه‌‌‌‌ره‌‌ كه‌‌‌سه‌‌‌ر‌هێنه‌‌‌ره‌‌‌كانی جیهان. باسی وردی نه‌‌‌خشه‌‌‌سازیی به‌‌رازیلیا لێره‌‌‌دا ناگونجێ، به‌‌‌ڵام به‌‌گشتی شتێك كه‌‌ هه‌‌‌‌ست ده‌‌‌كرێ ـ شتێك كه‌‌ هه‌‌‌‌موو ئه‌‌‌و به‌‌رازیلیایانه‌‌‌ی من دیومن، پشتڕاستیان كردۆته‌‌‌وه‌‌ ـ ئه‌‌‌و فه‌‌‌زا به‌‌‌تاڵه‌‌ زۆر گه‌‌‌وره‌‌و به‌‌‌رچاوه‌‌‌یه‌‌ كه‌‌ تێیدا مرۆڤ هه‌‌‌‌ست به‌‌ ونبوون ده‌‌‌كات، هه‌‌‌‌ستی ته‌‌‌نیاییه‌‌‌ك وه‌‌‌ك ئه‌‌‌وه‌‌‌ی تاك‌و ته‌‌‌نیا له‌‌ مانگ بیت، له‌‌‌وێ بزریی‌و نه‌‌‌بوونێكی ئه‌‌‌نقه‌‌‌ستی بواری گشتی  هه‌‌‌‌یه‌‌، بواری گشتییه‌‌‌ك كه‌‌ تێیدا خه‌‌‌ڵك بتوانن یه‌‌ك ببینن‌و پێكه‌‌‌وه‌‌ قسه‌‌‌ بكه‌‌‌ن، یان به‌‌ سانایی سه‌‌‌یری یه‌‌‌كتر بکه‌‌‌ن‌و بێن‌و بچن. نه‌‌‌ریتی مه‌‌‌زنیی شارسازیی یان ئۆربانیزمی لاتین، كه‌‌ تێیدا ژیانی شار له‌‌ده‌‌‌وری مه‌‌‌یدانێكی گشتی  رێكده‌‌‌خرێ، له‌‌ نه‌‌‌خشه‌‌‌سازیی به‌‌رازیلیادا به‌‌ ئاشكرا فڕێ دراوه‌‌. نه‌‌‌خشه‌‌‌سازیی به‌‌رازیلیا له‌‌‌وانه‌‌‌یه‌‌ نموونه‌‌‌یه‌‌‌كی ته‌‌‌واوو پڕ به‌‌پێستی پایته‌‌‌ختی دیكتاتۆرییه‌‌‌كی سه‌‌‌ربازیی بێت، شارێك كه‌‌ حوكمی به‌‌‌ده‌‌‌ستی هه‌‌‌‌ندێ ژه‌‌‌نه‌‌ڕاڵه‌‌ كه‌‌ ده‌‌یانه‌‌‌وێ خه‌‌‌ڵك له‌‌یه‌‌‌كتر دوورو جوداو له‌‌ خواره‌‌‌وه‌‌ رابگرن. ئه‌‌‌گه‌‌‌رچی، ئه‌‌‌م شاره‌‌، وه‌‌‌ك پایته‌‌‌ختی [سیستمێكی] دیمۆكراتیك هۆی شه‌‌‌رمه‌‌‌زارییه‌‌، من له‌‌ وتووێژی گشتی‌و میدیای جه‌‌‌ماوه‌‌‌ریدا به‌‌‌ڵگه‌‌‌م هێناوه‌‌‌ته‌‌‌وه‌‌ كه‌‌ ئه‌‌‌گه‌‌‌ر بڕیاره‌‌ به‌‌رازیل به‌‌دیمۆكراتیك بمێنێته‌‌‌وه‌‌، پێویستی به‌‌ بواری گشتی دیمۆكراتیكه‌‌، واته‌‌ جێگه‌‌‌یه‌‌‌ك كه‌‌ تێیدا خه‌‌‌ڵك ده‌‌‌توانن له‌‌ چوارقوڕنه‌‌‌ی وڵاته‌‌‌وه‌‌ بێن‌و ئازادانه‌‌ بۆ پێكه‌‌‌وه‌‌ دووان‌و دووان له‌‌‌‌گه‌‌‌ڵ حكومه‌‌‌ت‌و له‌‌ حكومه‌‌‌ته‌‌‌كه‌‌‌یان، كۆببنه‌‌‌وه‌‌. ئه‌‌‌م كێشه‌‌ به‌‌تایبه‌‌‌ت بۆ ئه‌‌‌و مۆدێرنیزمانه‌‌ گرژو قووڵه‌‌ كه‌‌ پێشوه‌‌‌خت ده‌‌رگای گۆڕان داده‌‌‌خه‌‌‌ن یان به‌‌ته‌‌‌واو دژی گۆڕانن ـ یان، تاڕاده‌‌‌یه‌‌‌ك، مۆدێرنیزمێك كه‌‌ بۆ یه‌‌‌ك گۆڕانی گه‌‌‌وره‌‌ ده‌‌‌گه‌‌‌ڕێ، نه‌‌‌ك شتێكی زیاتر. نیه‌‌‌مێر‌و كۆشتا، هه‌‌‌ر وه‌‌‌ك لۆكۆربۆزیه‌‌، لایان وابوو كه‌‌ مێعماریی مۆدێرن ده‌‌‌بێ ته‌‌‌كنۆلۆژیا بۆ ئاواكردنی ده‌‌‌ركه‌‌‌وته‌‌‌ی ماددی ئایدیالێكی دیاریكراو به‌‌‌كار‌بێنێ، واته‌‌ درووستكردنی فۆرمه‌‌ كلاسیكه‌‌ نه‌‌‌مره‌‌‌كان. ئه‌‌‌گه‌‌‌ر ئه‌‌‌م شته‌‌ بۆ كۆی یه‌‌‌ك شار به‌‌ ته‌‌‌واوه‌‌‌تی رووبدات، ئه‌‌‌و شاره‌‌ له‌‌‌وانه‌‌‌یه‌‌ ببێته‌‌ شارێكی ته‌‌‌واوشار، سنووره‌‌‌كانی وه‌‌‌‌‌‌‌ها شارێك له‌‌‌وانه‌‌‌یه‌‌ پان‌و درێژ ببنه‌‌‌وه‌‌، به‌‌‌ڵام شاری وا هیچ كات له‌‌ ناوه‌‌‌وه‌‌ په‌‌‌ره‌‌ ناستێنێ. رێك وه‌‌‌ك كریستاڵ پاڵاس، وه‌‌‌ك له‌‌ یادداشته‌‌‌ ژێرزه‌‌‌مینیه‌‌‌كان دا وێنه‌‌ كێشراوه‌‌، برازیلیای نیه‌‌‌مێر‌و كۆشتا بێخه‌‌‌می هاوڵاتیه‌‌‌كانیه‌‌‌تی ـ هاوڵاتیان‌و تێكڕای وڵاتیش ـ «به‌‌ بێ شتێك كه‌‌ بۆ كردن مابێ». ساڵی 1964، ده‌‌‌مێك پاش كرانه‌‌‌وه‌‌‌ی پێته‌‌‌ختی تازه‌‌، دیمۆكراسیی برازیلی له‌‌ سه‌‌‌ر ده‌‌‌ستی دیكتاتۆریی سه‌‌‌ربازیی رووخێندرا. ساڵانی دیكتاتوری (كه‌‌ نیه‌‌‌مێر دژی بوو) خه‌‌‌ڵك زیاتر له‌‌ ناته‌‌‌واویه‌‌‌كانی نه‌‌‌خشه‌‌‌ی شار، نیگه‌‌‌رانی تاوانه‌‌ چه‌‌‌په‌‌‌ڵه‌‌‌كان بوون، به‌‌‌ڵام له‌‌ كۆتایی ده‌‌‌یه‌‌‌ی 1970‌و سه‌‌‌ره‌‌‌تاكانی ده‌‌‌یه‌‌‌ی 1980دا هه‌‌‌‌ر كه‌‌ برازیلیاییه‌‌‌كان ئازادیی خۆیان ده‌‌‌سته‌‌‌به‌‌‌ر كرده‌‌‌وه‌‌، ده‌‌‌ركه‌‌‌وت كه‌‌ زۆربه‌‌‌یان رقیان له‌‌‌و پێته‌‌‌خته‌‌ هه‌‌‌ڵگرتووه‌‌ كه‌‌ وه‌‌‌ك دیاربوو وا نه‌‌‌خشه‌‌‌كێشراوه‌‌‌ بێده‌‌‌نگیان بكات. نیه‌‌‌مێر ده‌‌‌بوا زانیبای به‌‌‌رهه‌‌‌مێكی مۆدێرنیستی كه‌‌ خه‌‌‌ڵك له‌‌ هه‌‌‌ندێ مافی بنچینه‌‌‌یی مۆدێرن بێبه‌‌‌ش ده‌‌‌كات ـ قسه‌كردن، كۆبوونه‌‌‌وه‌‌، مشت‌ومڕ، ئاڵ‌و گۆڕی پێداویستیه‌‌‌كان ـ به‌‌ حه‌‌‌تمی ده‌‌‌بێته‌‌ هۆی درووستبوونی كومه‌‌‌ڵێك دوژمنی زۆر. هه‌‌‌روه‌‌‌ك له‌‌ رێو، سائۆپائۆلۆ‌و راسێف وتم، من خۆمم وه‌‌ك ده‌‌‌رفه‌‌‌تێک بۆ ته‌‌‌قینه‌‌‌وه‌‌‌و ده‌‌‌ركه‌‌‌وتنی ریزێک بوغز‌و رق‌و مانا، به‌‌ سه‌‌‌ر شارێكدا بینییه‌‌‌وه‌‌، شارێك كه‌‌ هه‌‌‌ر وه‌‌‌ك گه‌‌‌لێ برازیلیایی به‌‌‌منیان گوت، جێگه‌‌‌یه‌‌‌كی بۆ ئه‌‌‌وان نه‌‌‌بوو. ئه‌‌‌ی له‌‌‌م ناوه‌‌‌دا نیه‌‌‌مێر چه‌‌‌نده‌‌ خه‌‌‌تای بوو. ئاخۆ ئه‌‌‌گه‌‌‌ر هه‌‌‌ندێ نه‌‌‌خشه‌‌‌سازی دیكه‌‌ كێبڕكێی نه‌‌‌خشه‌‌‌سازیی شاریان بردبایه‌‌‌ته‌‌‌وه‌‌، كاریگه‌‌‌ریی له‌‌ سه‌‌‌ر راده‌‌‌ی نامۆیی شار، به‌‌ پێی ئێسته‌‌‌ی، نه‌‌‌ده‌‌‌بوو؟ ئایا لاوازیی‌و كه‌‌‌مخوێنیی برازیلیا به‌‌‌رهه‌‌‌‌‌می ئه‌‌‌و رێكه‌‌‌وتنه‌‌ جیهانیه‌‌‌ی نێوان پلاندانه‌‌‌ران‌و ئه‌‌‌ندازیارانی رۆشنبیر نییه‌‌؟ ته‌‌‌نیا له‌‌ شه‌‌‌سته‌‌‌‌كان‌و حه‌‌‌فتاكانی سه‌‌‌ده‌‌‌ی بیسته‌‌‌مدا بوو، واته‌‌ پاش ئه‌‌‌و به‌‌‌ره‌‌‌یه‌‌‌ی كه‌‌ له‌‌ هه‌‌‌موو لایه‌‌ك بزووتنه‌‌‌وه‌‌‌ی برازیلیاییه‌‌‌ی ره‌‌‌سه‌‌‌كانیان دامه‌‌‌زراند كه‌‌ هه‌‌‌لی ژیان له‌‌‌م شارانه‌‌‌دا ره‌‌‌خسا ـ نه‌‌‌ته‌‌‌نیا له‌‌ وڵات‌و شارو‌و شارۆچكه‌‌‌كانی وڵاته‌‌‌كه‌‌‌ی مندا‍ ـ‌و هه‌‌‌روه‌‌ها زانیشیان كه‌‌ چه‌‌‌نده‌‌ ئه‌‌‌و جیهانه‌‌‌ی مۆدێرنیسته‌‌‌كان درووستیان كردبوو، دۆڕابوو. دواتریش، وه‌‌‌ك حاڵی پیاوه‌‌ ژێرزه‌‌‌مینییه‌‌‌كه‌‌ له‌‌ كریستاڵ پاڵاسدا، (ئه‌‌‌وان‌و منداڵه‌‌‌كانیان) ده‌‌‌ستیان كرد به‌‌ درووستكردنی هه‌‌‌یکه‌‌‌ڵه‌‌ رووشه‌‌‌کان‌و هه‌‌‌‌را‌و زه‌‌‌ناكانی برانكس‌و خولقاندنی مۆدێرنیزمێكی دیکه‌‌ كه‌‌ به‌‌‌رگریی‌و پارێزگاریی له‌‌ سه‌‌‌نگ‌و رێزی هه‌‌موو ئه‌‌و خه‌‌ڵكانه‌ ده‌‌كرد كه‌ پشت گوێ خرابوون. هه‌‌ستی من بۆ ئه‌‌و شته‌‌ی برازیلیای نوقسان كردووه‌، به‌‌‌ره‌‌‌و تێمێكی ناوه‌‌‌ندی كتێبه‌‌‌كه‌‌‌ی خۆم گه‌‌‌ڕاندمیه‌‌‌وه‌‌، تێمێك كه‌‌ وادیار بوو لای من هێند به‌‌‌رجسته‌‌‌و روونه‌‌ كه‌‌ به‌‌ راشكاوی‌و ئه‌‌‌وه‌‌‌نده‌‌‌ی شیاوه‌‌ رامنه‌‌‌گه‌‌‌یاندووه‌‌: گرنگایه‌‌‌تی پێوه‌‌‌ندی‌و دیالۆگ. ره‌‌‌نگه‌‌ ئه‌‌‌م چالاكیانه‌‌ به‌‌ هیچ جۆرێك شتێكی به‌‌‌تایبه‌‌‌ت مۆدێرن دیار نه‌‌‌بن، چالاكییه‌‌‌ك كه‌‌ ده‌‌‌گه‌‌‌ڕێته‌‌‌وه‌‌ بۆ سه‌‌‌ره‌‌‌تاكانی ژیار ـ‌و یارمه‌‌‌تی پێناسه‌‌‌ی ئه‌‌‌و سه‌‌‌ره‌‌‌تاش ده‌‌‌دات ـ‌و وه‌‌‌ك به‌‌هاكانی مرۆڤی سه‌‌‌ره‌‌‌تایی له‌‌ لایه‌ن پێغه‌‌‌مبه‌‌‌ران‌و سوقراته‌‌‌وه‌‌ زیاتر له‌‌ دوو هه‌‌‌زار ساڵ پێش ئێسته‌‌ رێز‌و سه‌‌‌نگی بۆدانراوه‌‌. به‌‌‌ڵام لام وایه‌‌ كه‌‌ پێوه‌‌‌ندیی‌و دیالۆگ پێویستیه‌‌‌كی ئاشكرا‌و دیاریان له‌‌ سه‌‌‌رده‌‌‌می مۆدێرندا وه‌‌‌رگرتووه‌‌، چونكوو زه‌‌‌ینییه‌‌‌ت‌و له‌‌‌خۆدابوون  له‌‌ یه‌‌‌ككاتدا ده‌‌‌وڵه‌‌‌مه‌‌‌ندتر بوونه‌‌‌ته‌‌‌وه‌‌، په‌‌‌ره‌‌‌یان سه‌‌‌ندووه‌‌‌و که‌‌‌چی له‌‌ هه‌‌‌‌‌موو كاتێك ته‌‌‌نیاتر‌و دۆشداماو‌و ته‌‌‌ریكتر بوونه‌‌‌ته‌‌‌وه‌‌. له‌‌ وه‌‌‌ها به‌‌‌ستێنێكدا، پێوه‌‌‌ندی‌و دیالۆگ ‌هه‌‌‌ردووكیان ده‌‌‌بنه‌‌ پێداویستییه‌‌‌كی هه‌‌‌‌ره‌‌ زه‌‌‌ق‌و یه‌‌‌كه‌‌‌مین سه‌‌‌رچاوه‌‌‌ی شادی. له‌‌ جیهانێكدا كه‌‌ ماناكان ده‌‌‌توێنه‌‌‌وه‌‌‌و به‌‌ هه‌‌‌وادا ده‌‌‌چن، ئه‌‌‌م ئه‌‌‌زموونانه‌‌ كۆمه‌‌‌ڵێ سه‌‌‌رچاوه‌‌‌ی به‌‌‌ستوو ‌و سنوورداری مانان كه‌‌ ده‌‌‌توانین پشتیان پێ ببه‌‌‌ستێن. یه‌‌‌كێك له‌‌‌و شتانه‌‌‌ی كه‌‌ ده‌‌‌توانێ ژیانی مۆدێرن بكاته‌‌ ژیانێكی بایه‌‌‌خدار‌و قورس ئه‌‌‌و هه‌‌‌موو هه‌‌‌له‌‌ په‌‌‌ره‌‌‌ ئه‌‌‌ستێتانه‌‌‌یه‌‌ ئه‌م ژیانه‌‌ پێمانی ده‌‌‌دات ـ‌و هه‌‌‌ندێ جار ته‌‌‌نانه‌‌‌ت به‌‌ سه‌‌‌رماندا ده‌‌‌یانسه‌‌‌پێنێ ـ بۆ پێكه‌‌‌وه‌‌ دوان‌و لێكگه‌‌‌شتن‌و پێكگه‌‌‌شتن. ئێمه‌‌ پێویستمان به‌‌‌وه‌‌‌یه‌‌ تا ئه‌‌‌و جێگه‌‌‌ی ده‌‌‌توانین ئه‌‌‌م ده‌‌‌رفه‌‌‌تانه‌‌ بقۆزینه‌‌‌وه‌‌‌و به‌‌‌رهه‌‌‌میان لێ به‌‌‌دیبێنن. ئه‌‌‌و هه‌‌‌لانه‌‌ ده‌‌‌بێ رێگه‌‌‌ی رێكخستنی ژیان‌و شاره‌‌‌كانمان بۆ وێنه‌‌ بكێشن. گه‌‌‌لێ خوێنه‌‌‌ر له‌‌‌وه‌‌ نیگه‌‌‌ران بوون كه‌‌ بۆچی من له‌‌ سه‌‌‌ر هه‌‌‌موو ئه‌‌‌و جۆره‌‌ مرۆڤ، شوێن، ئایدیا‌و بزووتنه‌‌‌وانه‌‌‌ی كه‌‌ وادیار بوو به‌‌ قه‌‌‌د ئه‌‌‌و شتانه‌‌‌ی دیكه‌‌‌ كه‌‌ هه‌‌‌ڵبژاردوون پڕ به‌‌ پێستی پڕۆژه‌‌‌كه‌‌‌ی منن، نه‌‌‌منووسیوه‌‌: ئه‌‌‌ی پرووست، یان فرۆید، بێرلین یان شانگهای، یۆكۆیۆمیشیمای [چیرۆكنووسی ژاپۆنی] یان سێمبێن، ئێمپێرسیۆنیسته‌‌ ئابستراكته‌‌‌كانی نێویۆرك یان پلاستیك پیپه‌‌‌ڵی پراگ؟ ساده‌‌‌ترین وه‌‌‌ڵام ئه‌‌‌مه‌‌‌یه‌‌ كه‌‌ من ویستم ئه‌‌‌م كتێبه‌‌ له‌‌ كاتی ژیانی مندا ده‌‌‌ركه‌‌‌وێت. ئه‌‌‌مه‌‌ به‌‌‌م مانایه‌‌ كه‌‌ بڕیارمدا له‌‌ خاڵێكی تایبه‌‌‌تدا واز بێنم‌و هێند کتێبه‌‌‌که‌‌ درێژه‌‌ نه‌‌‌ده‌‌‌م كه‌‌ بوه‌‌‌ستێ. جگه‌‌ له‌‌‌وه‌‌‌ش، من چ كات به‌‌‌نیازی نووسینه‌‌‌وه‌‌‌ی ئینسکلۆپیدیای مۆدێرنێتی نه‌‌‌بووم. له‌‌ باتی ئه‌‌‌وه‌‌ به‌‌ هیوا بووم په‌‌‌ره‌‌ به‌‌ ریزێك روانگه‌‌‌و پارادایم بده‌‌‌م كه‌‌ توانای ئه‌‌‌وه‌‌ به‌‌ خه‌‌‌ڵك بدات ئه‌‌‌زموونه‌‌‌كان‌و مێژووی خویان ورد‌و قووڵتر بپشكنن‌و لێكبده‌‌‌نه‌‌‌وه‌‌. من ویستم كتێبێك بنووسم كه‌‌ كراوه‌‌ بێت‌و كراوه‌‌‌ش بمێنێته‌‌‌وه‌‌، كتێبێك كه‌‌ تێیدا خوێنه‌‌‌ر بتوانێ به‌‌‌شی تایبه‌‌‌ت به‌‌ ژیانی خۆی بنووسێ، له‌‌‌وانه‌‌‌یه‌‌ هه‌‌‌‌ندێ خوێنه‌‌‌ر لایان وابێ كه‌‌ من زۆر كه‌‌‌م په‌‌‌نجه‌‌‌م خستۆته‌‌ سه‌‌‌ر ئه‌‌‌و باس‌و خواسه‌‌ به‌‌‌ربڵاوانه‌‌‌ی گوتاری هاوچه‌‌‌رخ كه‌‌ له‌‌ سه‌‌‌ر ئایدیای پۆست مۆدێرنێتی پێكهاتوون. ئه‌‌‌م گوتاره‌‌ كۆتایی حه‌‌‌فتاكان، له‌‌ فه‌‌‌ره‌‌‌نسا‌و زیاتر له‌‌ لایه‌‌‌ن راپه‌‌‌ڕیوه‌‌ ناموراده‌‌‌كانی بزووتنه‌‌‌وه‌‌‌ی 1968ه‌‌‌وه‌‌ ده‌‌‌ستی كرد به‌‌ سه‌‌‌رهه‌‌‌ڵدان‌و بڵاوبوونه‌‌‌وه‌‌‌و هه‌‌‌موویان له‌‌ ده‌‌‌وری پاش بونیادگه‌‌‌ری ده‌‌‌سووڕانه‌‌‌وه‌‌: رۆلان بارت، میشێل فۆكۆ، ژاك دێریدا، ژان فرانسوا لیۆتار، ژان بۆدیار‌و كۆگای پێڕه‌‌‌وه‌‌‌كه‌‌‌رانیان. ده‌‌‌یه‌‌‌ی 1980، پۆست مۆدێرنیزم بوو به‌‌ بابه‌‌‌تی هه‌‌‌میشه‌‌‌یی باسه‌‌ جوانیناسانه‌‌‌و ئه‌‌‌ده‌‌‌بیه‌‌‌كانی وڵاته‌‌ یه‌‌‌كگرتووه‌‌‌كان. ره‌‌‌نگه‌‌ بوترێ پۆست مۆدێرنیسته‌‌‌كان خه‌‌‌ریكبوون په‌‌‌ره‌‌‌یان به‌‌ پارادایمێك ده‌‌‌دا كه‌‌  به‌‌ توندی له‌‌‌گه‌‌‌ڵ پارادایمی ئه‌‌‌م كتێبه‌‌‌دا ناته‌‌‌بایه‌‌. باسه‌‌‌كه‌‌‌ی من ئه‌‌‌مه‌‌‌یه‌‌ كه‌‌ ژیان‌و هونه‌‌‌ر‌و بیركردنه‌‌‌‌وه‌‌‌ی مۆدێرن توانای خۆ ره‌‌‌خنه‌‌‌‌كردن‌و خۆتازه‌كردنه‌‌‌وه‌‌‌ی بێكۆتای هه‌‌‌یه‌‌. پۆست مۆدێرنیسته‌‌‌كان له‌‌ سه‌‌‌ر ئه‌‌‌وه‌‌‌ ده‌‌‌ڕون كه‌‌ ئاسۆی مۆدێرنێتی داخراوه‌‌‌و تین‌و تواناشی نه‌‌‌ماوه‌‌ ـ له‌‌ راستیدا، مۆدێرنێتی به‌‌ سه‌‌‌رچووه‌‌. بیری كۆمه‌‌‌ڵایه‌‌‌تی پۆست مۆدێرنێتی سووكایه‌‌‌تی ته‌‌‌واو به‌‌ هه‌‌‌موو هیوایه‌‌‌كی كۆیی بو پێشكه‌‌‌وتنی كۆمه‌‌‌ڵایه‌‌‌تی‌و ئه‌‌‌خلاقی، پێشكه‌‌‌وتنی ئازادیی تاكه‌‌‌كه‌‌‌سیی‌و به‌‌‌خته‌‌‌وه‌‌‌ریی گشتی ده‌‌‌كات، ئه‌‌‌و هیوایانه‌‌‌ی له‌‌ مۆدێرنیسته‌‌‌كانی بزووتنه‌‌‌وه‌‌‌ی رۆشنگه‌‌‌ری سه‌‌‌ده‌‌‌ی هه‌‌‌ژدهه‌‌‌مه‌‌‌وه‌‌ بۆ‌مان ماوته‌‌‌وه‌‌. پۆست مۆدێرنه‌‌‌كان ده‌‌‌ڵێن كه‌‌ ئه‌‌‌م هیوایانه‌‌ ناتوانن‌و هه‌‌‌ڵكشانیان ده‌‌‌ركه‌‌‌وتووه‌‌ ـ له‌‌ باشترین خه‌‌‌ون‌و فانتازیای به‌‌‌تاڵ‌و بێهووده‌‌‌د‌ا، له‌‌ خراپترین بزوێنه‌‌‌ری ده‌‌‌سه‌‌‌ڵات‌و كۆیله‌‌‌‌تیی بێ مانایاندا. پۆست مۆدێرنه‌‌‌كان بانگی ئه‌‌‌وه‌‌ ده‌‌‌ده‌‌‌ن كه‌‌ ئه‌‌‌و دیوی «حه‌‌‌كایه‌‌‌ته‌‌ گه‌‌‌وره‌‌‌كان»ی كولتووری مۆدێرنیان بینیوه‌و، به‌‌ تایبه‌‌‌ت ئه‌‌‌ودیوی «حه‌‌‌كایه‌‌‌تی مرۆڤایه‌‌‌تی وه‌‌‌ك قاره‌‌‌مانی ئازادی» [و پێی ناخه‌‌‌‌ڵه‌‌‌تێن]، ونكردنی ته‌‌‌نانه‌‌‌ت نۆستالژیاش بۆ حه‌‌‌كایه‌‌‌تی ون بوو، لای پۆست مۆدێرنه‌‌‌كان نیشانه‌‌‌ی گه‌‌‌وره‌‌‌یی‌و هه‌‌‌ڵكه‌‌‌وتووییه‌‌. كتێبێكی یوورگن هابرماس، گوتاری فه‌‌‌لسه‌‌‌فیی مۆدێرنێتی، به‌‌ باشی په‌‌‌چه‌‌‌ی له‌‌ سه‌‌‌ر ناتوانیه‌‌‌كانی بیری پۆست مۆدێرن هه‌‌‌ڵماڵیوه‌‌. من ره‌‌‌نگه‌‌ ساڵی دادێ زیاتر له‌‌ سه‌‌‌ر ئه‌‌‌م بابه‌‌‌ته‌‌ بنووسم، باشترین شت بۆ ئێسته‌‌ ئه‌‌‌وه‌‌‌یه‌‌ جه‌‌‌خت له‌‌ سه‌‌‌ر هه‌‌‌موو ئه‌‌‌و روانینانه‌‌ بۆ مۆدێرنێتی بكه‌‌‌مه‌‌‌وه‌‌ كه‌‌ له‌‌‌م كتێبه‌‌‌دا په‌‌‌ره‌‌‌درابوون. خوێنه‌‌‌ران ره‌‌‌نگه‌‌ له‌‌ خۆیان بپرسن كه‌‌ خۆ جیهانی گوته‌‌، ماركس، بوودلێر، داستایۆفسكی‌و هتد، وه‌‌‌ك من دامڕشتوون، له‌‌ بن‌و بنیچنه‌‌‌وه‌‌ له‌‌ جیهانی ئێمه‌‌ جیاوازه‌‌. ئایا ئێمه‌‌ به‌‌‌راست له‌‌‌و دووڕیانانه‌‌‌مان تێپه‌‌‌ڕاندووه‌‌ كه‌‌ له‌‌ «به‌‌ دووكه‌‌‌ڵ‌و هه‌‌‌بابوونی هه‌‌‌موو شتێكی پته‌‌‌و به‌ستووه‌‌‌وه‌‌» له‌‌ دایكبوو یان له‌‌ خه‌‌‌ونی ژیانێك كه‌‌ تێیدا «گه‌‌‌شه‌‌‌و په‌‌‌ره‌‌‌سه‌ندنی ئازادی هه‌‌‌ر تاكێك مه‌‌‌رجی گه‌‌‌شه‌‌‌ی ئازادی هه‌‌‌موانه‌‌»؟ به‌‌رای من نا؟ به‌‌‌ڵام هیوادارم ئه‌‌‌م كتێبه‌‌ یارمه‌‌‌تییه‌‌‌كی باشتری خوێنه‌‌‌ران بۆ به‌‌‌رهه‌‌‌مهێنانی بۆچوون‌و تێگه‌‌‌شتنی تایبه‌‌‌ت به‌‌ خۆیان، بدات. هه‌‌‌ستێكی مودێرن هه‌یه‌‌ كه‌‌ من به‌‌‌داخه‌‌‌وه‌‌‌م تا ئێسته‌‌ به‌‌‌قووڵی لێكنه‌‌‌دراوه‌‌‌ته‌وه‌‌. مه‌‌‌به‌‌‌ستم ئه‌‌‌و ترسه‌‌ باو‌و بێمانایه‌‌ له‌‌‌و ئازادییه‌‌‌ی كه‌‌ مۆدێرنێتی به‌‌ سه‌‌‌ر هه‌‌‌موو تاكێكدا ده‌‌‌یكاته‌‌‌وه‌و، ئاره‌‌‌زووی هه‌‌‌ڵهاتن له‌‌ ئازادی (ئه‌‌‌مه‌‌ یه‌‌‌كێكه‌‌ له‌‌ ده‌‌‌سته‌‌‌وشه‌‌‌ ده‌‌‌گمه‌‌‌نه‌‌‌كانی ئێریك فرۆم له‌‌ ساڵی 1941دا) به‌‌ هه‌‌‌موو شێوه‌‌‌یه‌‌‌ک كه‌‌ بشێ. ئه‌‌‌م زوڵمه‌‌‌ته‌‌ به‌‌ تایبه‌‌‌ت مۆدێرنه‌‌ یه‌‌‌كه‌‌‌مجار له‌‌ لایه‌‌‌ن داستایۆفسكیه‌‌‌وه‌‌ له‌‌ شێوه‌‌‌ی پشكنه‌‌‌ری گه‌‌‌وره‌‌‌دا، نه‌‌‌خشێندرا (برایانی كارامازۆف 1881). پشكنه‌‌‌ری گه‌‌‌وره‌‌ ده‌‌‌ڵێ «خه‌‌‌ڵكان ئاشتی‌و ته‌‌‌نانه‌‌‌ت مه‌‌‌رگیان پێ چاكتره‌‌ له‌‌ ئازادی هه‌‌‌ڵبژاردن بۆ ناسینی خێر‌و شه‌‌‌ڕ. بۆ مرۆڤ هیچ شتێك هه‌‌‌ڵخرێنه‌‌‌رتر نییه‌‌ له‌‌ ئازادیی ویژدان، به‌‌‌ڵام هیچ شتێك نییه‌‌ زیاتر له‌‌‌مه‌‌‌ش هۆی ره‌‌‌نجی مرۆڤ بێت». ئه‌‌‌و پاشان له‌‌ چیرۆكه‌‌‌كه‌‌‌ی تێده‌‌‌په‌‌‌ڕێ، له‌‌ جێگه‌‌‌ی هاوڵاتیه‌‌‌كی دژه‌‌ ریفۆرمدا داده‌‌‌نیشێ‌و، راسته‌‌‌وخۆ بۆ گوێگرانی كۆتایی سه‌‌‌ده‌‌‌ی نۆزده‌هه‌‌‌می داستایۆفسكی ده‌‌‌دوێ: «بڕوانن، ئه‌‌‌مڕو خه‌‌‌ڵك بڕوایان كردووه‌‌ كه‌‌ له‌‌ هه‌‌‌موو خه‌‌‌ڵكانی پێش خۆیان ئازادترن، كه‌‌‌چی ئازادیی خۆیان به‌‌ ئێمه‌‌ سپاردووه‌‌‌و زۆرسووك‌و رسوایانه‌‌ خستوویانه‌‌‌ته‌‌ به‌‌‌ر پێی ئێمه‌‌». پشكنه‌‌‌ری گه‌‌‌وره‌‌ سێبه‌‌‌رێكی لێڵ سێبه‌‌‌ری له‌‌ سه‌‌‌ر سیاسه‌‌‌تی سه‌‌‌ده‌‌‌ی بیسته‌‌‌م كردووه‌‌. هه‌‌‌ر به‌‌‌م پێیه‌‌، زۆر كه‌‌‌س‌و بزووتنه‌‌‌وه‌‌‌ی فێڵه‌‌‌باز‌و خه‌‌‌ڵكخه‌‌‌ڵه‌‌‌تێن توانییان ده‌‌‌سه‌‌‌ڵات‌و خۆشه‌‌‌ویستی جه‌‌‌ماوه‌‌‌ر بۆ خۆیان ده‌‌‌سته‌‌‌به‌‌‌ر بكه‌‌‌ن ئه‌‌‌ویش له‌‌ رێگه‌ی لابردنی باری قورسی ئازادی له‌‌ سه‌‌‌ر شانی خه‌‌‌ڵكانی بنده‌‌‌ستیان. (ره‌‌‌وتی ده‌‌‌سه‌‌‌ڵاتی پیرۆزی هه‌‌‌نووكه‌‌‌یی ئێران پڕ‌و ته‌‌‌واو له‌‌ پشكنه‌‌‌ری گه‌‌‌وره‌‌ ئه‌‌‌چێ). رژێمه‌‌ فاشیستییه‌‌‌كانی 1945ـ1922 له‌‌‌وانه‌‌‌یه‌‌ له‌‌ دواییدا ته‌‌‌نیا فه‌‌‌سڵی یه‌‌‌كه‌‌‌م بن له‌‌ مێژووی هێشتا نه‌‌‌گۆڕی ئۆتۆریتاریانیزمی توندڕه‌‌‌و‌و رادیكاڵدا. گه‌‌‌لێ بزووتنه‌‌‌وه‌‌، له‌‌‌م نیوه‌‌‌نده‌‌‌دا، به‌‌‌ڕاستی به‌‌ سه‌‌‌ر ته‌‌‌كنۆلۆژیای مۆدێرن، پێوه‌‌‌ندییه‌‌‌كان‌و ته‌‌‌كنیكه‌‌‌كانی جۆشدانی جه‌‌‌ماوه‌‌‌ردا هه‌‌‌ڵده‌‌‌ده‌‌‌ن‌و بۆ لێدانی ئازادییه‌‌ مۆدێرنه‌‌‌كان به‌‌ كاریان دێنن. هه‌‌‌ندێ له‌‌‌م بزووتنه‌‌‌وانه‌‌ پشتیوانی گه‌‌‌رمی مودێرنیسته‌‌ گه‌‌‌وره‌‌‌كانیشیان له‌‌ پشت بووه‌‌: ئێزرا پاوند، هایدگێر، سێلین. هه‌‌‌موو ئه‌‌‌مانه‌‌ كۆمه‌‌‌ڵێ پارادۆكس‌و مه‌‌‌ترسی تاریك‌و قووڵیان تێدایه‌‌. ئه‌‌‌مه‌‌‌ش بڕوام پێدێنێ كه‌‌ مۆدێرنیستێكی راستگۆ پێویستی به‌‌‌وه‌‌‌یه‌‌ كه‌‌ قووڵتر‌و زیاتر له‌‌‌وه‌‌‌ی تائێسته‌‌ كراوه‌‌ له‌‌‌م خه‌‌‌ره‌‌‌نده‌‌ رامێنێ. من له‌‌ سه‌‌‌ره‌‌‌تاكانی ساڵی 1991دا ئه‌‌‌م شته‌‌‌م به‌‌ كرده‌‌‌وه‌‌ هه‌‌‌ست پێكرد، واته‌‌ ئه‌‌‌و كاته‌‌‌ی كه‌‌ ئه‌‌‌م كتێبه‌‌ خه‌‌‌ریك بوو ده‌‌‌چوو بۆ چاپخانه‌‌‌‌و رۆنالد ره‌‌‌یگان وه‌‌‌ك سه‌‌‌رۆك كۆمار به‌‌ رێگه‌‌‌ی كۆشكی سپییه‌‌‌وه‌‌ بوو. ئه‌‌‌و ئاره‌‌‌زووه‌‌‌و به‌‌‌ره‌‌‌یه‌‌‌ی كه‌‌ ره‌‌‌یگانی كرده‌‌ سه‌‌‌رۆك كۆماری وڵاته‌‌ یه‌‌‌كگرتووه‌‌‌كان، ئاره‌‌‌زووی نه‌‌‌هێشتنی ه‌ه‌‌‌موو نیشانه‌‌‌كانی «ئومانیزمی سیكۆلار»‌و گۆڕینی وڵاته‌‌ یه‌‌‌كگرتووه‌‌‌كان بوو بۆ ده‌‌‌وڵه‌‌‌تێكی پۆلیسی تیۆكراتێك. سه‌‌‌ربازیگه‌‌‌ریی به‌‌ باق‌و بریق‌و هه‌‌‌ژێنه‌‌‌ر‌و ئه‌‌‌و پاره‌‌ زۆره‌‌‌ی بۆ ئه‌‌‌م ئاره‌‌‌زووه‌‌‌و پاڵنه‌‌‌ره‌‌ خه‌‌‌رج کرا، زۆربه‌‌‌ی خه‌‌‌ڵكی، به‌‌ دوژمنانی به‌‌ كۆڵیشه‌‌‌وه‌‌، هێنایه‌‌ سه‌‌‌ر ئه‌‌‌و بڕوای كه‌‌ ئه‌‌‌مه‌‌ شه‌‌‌پۆلی ئاینده‌‌‌یه‌‌. به‌‌‌ڵام ئێسته‌‌، پاش حه‌‌‌وت ساڵ، لایه‌‌‌نگران‌و ئاره‌‌‌زووه‌‌ ده‌‌‌مارگرژ‌و پشکنه‌‌‌رانه‌‌‌کانی ره‌‌‌یگان به‌‌ توندی له‌‌ كۆنگرێس‌و هه‌‌‌ر‌وه‌ها له‌‌ دادگای بیر‌و ڕای گشتیشدا ره‌‌‌تکرانه‌‌‌وه‌‌. له‌‌‌وانه‌‌‌ی خه‌‌‌ڵكی ئامریكا ئه‌‌‌وه‌‌‌نده‌‌ له‌‌ خشته‌‌ بچن كه‌‌ ده‌‌‌نگی پێبده‌‌‌ن، به‌‌‌ڵام ئاشكرایه‌‌ نایانه‌‌‌وێ ئازادییه‌‌‌كانی خۆیان بخه‌‌‌نه‌‌ به‌‌‌رپێی پرێزیدێنت. ئه‌‌‌وان به‌‌ نیاز نین واز له‌‌ داواكانی پڕۆسه‌‌‌كانی یاسا بێنن (ته‌‌‌نانه‌‌‌ت به‌‌ ناوی جه‌‌‌نگێكی تاوانكارانه‌‌‌وه‌‌)، یان له‌‌ مافه‌‌ مه‌‌‌ده‌‌‌نیه‌‌‌كان (ته‌‌‌نانه‌‌‌ت ئه‌‌‌گه‌‌‌ر له‌‌ ره‌‌‌شه‌‌‌كان بترسن یان بڕوا‌و متمانه‌‌‌یان پێیان نه‌‌‌بێ)، یان ئازادی راده‌‌‌ربڕین (ته‌‌‌نانه‌‌‌ت ئه‌‌‌گه‌‌‌ر حه‌‌‌زیشیان له‌‌ پۆرنۆگرافی نه‌‌‌بێ)، یان له‌‌ مافی رابواردنی تایبه‌‌‌ت‌و تاكه‌‌‌كه‌‌‌سی‌و ئازادیی هه‌‌‌ڵبژاردنی جنسی (ته‌‌‌نانه‌‌‌ت ئه‌‌‌گه‌‌‌ر ئه‌‌‌و خه‌‌‌ڵكه‌‌ له‌‌‌گه‌‌‌ڵ له‌‌‌باربردنی منداڵاندا نه‌‌‌بن‌و رقیان له‌‌ هۆمۆسێكسواڵه‌‌‌كان بێ)، ته‌‌‌نانه‌‌‌ت ئه‌‌‌و ئه‌‌‌مریكاییانه‌‌‌ی كه‌‌ قووڵ خۆیان به‌‌ نیگه‌‌‌رانی ئایین ئه‌‌‌زانن، به‌‌‌رپه‌‌‌رچی ئه‌‌‌و خاچپه‌‌‌ره‌‌‌ستیه‌‌ تیۆکراتیكه‌‌ ده‌‌‌بنه‌‌‌وه‌‌ كه‌‌ بیه‌‌‌وێ چۆكیان پێ دا‌بێنێ. ئه‌‌‌م به‌‌‌رپه‌‌‌رچدانه‌‌‌وه‌‌‌و وه‌‌‌ستانه‌‌ دژی «به‌‌‌رنامه‌‌‌ی كۆمه‌‌‌ڵایه‌‌‌تی» ره‌‌‌یگان ـ ته‌‌‌نانه‌‌‌ت له‌‌ نێو پشتیوانه‌‌‌کانیشیدا ـ به‌‌‌ڵگه‌‌‌و شایه‌‌‌تێكه‌‌ بۆ قووڵبوونی گرێدراویی خه‌‌‌ڵكانی ئاسایی بۆ مۆدێرنێتی‌و قووڵترین به‌‌‌هاكانی. ئه‌‌‌مه‌‌ هه‌‌‌روه‌‌‌ها ته‌‌‌عبیره‌‌ له‌‌‌وه‌‌‌ی كه‌‌ خه‌‌‌ڵكان ده‌‌‌توانن مۆدێرنیست بن، ته‌‌‌نانه‌‌‌ت ئه‌‌‌گه‌‌‌ر هیچ كاتیش له‌‌ ژیانیاندا ئه‌‌‌م وشه‌‌‌یان نه‌‌‌بیستبێ. من له‌‌ ئه‌‌‌وی پته‌‌‌و‌و ‌به‌‌‌ستووه‌‌ به‌‌ دووکه‌‌‌ڵ‌و هه‌‌‌با ده‌‌‌بێ‌دا هه‌‌‌وڵمدا ئاسۆگه‌‌‌یه‌‌‌ک بكه‌‌‌مه‌‌‌وه‌‌ كه‌‌ هه‌‌‌موو جۆره‌‌ بزووتنه‌‌‌وه‌‌‌یه‌‌‌كی سیاسی‌و كولتووری وه‌‌‌ك به‌‌‌شێك له‌‌ یه‌‌‌ك پرۆسه‌‌ ده‌‌‌نوێنێته‌‌‌وه‌‌: ژنان‌و پیاوانی مۆدێرن پێ له‌‌ سه‌‌‌ر رێز‌و قورسایی خۆیان له‌‌ ئێسته‌‌‌دا داده‌‌‌گرن ـ ته‌‌‌نانه‌‌‌ت ئێسته‌‌‌یه‌‌‌كی زاڵمانه‌‌‌و پڕنه‌‌‌گبه‌‌‌تیش ـ‌و له‌‌‌سه‌‌‌ر مافی خۆیان بۆ به‌‌‌ده‌‌‌سته‌‌‌وه‌‌‌گرتنی ركێفی ئاینده‌‌؛ خه‌‌‌بات بۆ ئاواكردنی ماڵێك بۆ خۆیان له‌‌ جیهانی مۆدێرندا ده‌‌‌كه‌‌‌ن، ماڵێك، شوێنێك كه‌‌ ده‌‌‌توانن تێیدا هه‌‌‌ست به‌‌ ئاسووده‌‌‌یی بكه‌‌‌ن. له‌‌‌م روانگه‌‌‌وه‌‌ ئه‌‌‌و ململانێیانه‌‌‌ی بۆ دیمۆكراسی خه‌‌‌ریكن هه‌‌‌موو جیهانی هاوچه‌‌‌رخ بگرنه‌‌‌وه‌‌، بۆ مانا‌و هێزی مۆدێرنیزم ده‌‌‌ورێكی ناوه‌‌‌ندی‌و گرنگ ده‌‌‌گێڕن. كۆمه‌‌‌ڵانی ئه‌‌‌و خه‌‌‌ڵكه‌‌ نه‌‌‌ناسراوه‌‌‌ی كه‌‌ ژیانیان ده‌‌‌خنه‌‌‌ نێو مه‌‌‌ترسی ـ له‌‌ گدانسكه‌‌‌وه‌‌ تا مانیل، له‌‌ سۆڤیه‌‌‌ته‌‌‌وه‌‌ تاكوو سئوول ـ  خه‌‌‌ریكی خولقاندنی شێوه‌‌ تازه‌‌‌كانی ئه‌زموونی كۆیی‌و به‌‌ كۆمه‌‌‌ڵن. یه‌‌‌كگرتوویی‌و پته‌‌‌وی‌و هێزی خه‌‌‌ڵك به‌‌ قه‌‌‌د قاقڕی [ئیلیۆت]‌و گیۆرنیكا [ی پیکاسۆ] ده‌‌‌ستكه‌‌‌وتی سه‌‌‌رسامكه‌‌‌ری مودێرنیسته‌‌‌كانن. ئه‌‌‌م كتێبه‌‌ دووره‌‌ له‌‌‌وه‌‌‌ی به‌‌ سه‌‌‌ر «حه‌‌‌كایه‌‌‌تی گه‌‌‌وره‌‌‌ی» «مرۆڤایه‌‌‌تی وه‌‌‌ك قاره‌‌‌مانی ئازادی»دا دابخرێ: سووژه‌‌‌‌و بكه‌‌‌ری نوێ‌و كرده‌‌‌ی نوێ به‌‌‌رده‌‌‌وام  له‌‌ سه‌‌‌ر هه‌‌‌ڵداندان. ره‌‌‌خنه‌‌‌گری گه‌‌‌وره‌‌، لیۆنێل تریلینگ، ساڵی 1968 ده‌‌‌سته‌‌‌وشه‌‌‌یه‌‌‌كی داهێنا: «مۆدێرنیزم له‌‌ شه‌‌‌قامه‌‌‌كاندا»، من هیوادارم خوێنه‌‌‌رانی ئه‌‌‌م كتێبه‌‌ شه‌‌‌قامه‌‌‌کان بیر بێننه‌‌‌وه‌‌، شه‌‌‌قامه‌‌‌كانی ئێمه‌‌، هه‌‌‌مان لانكه‌‌‌كه‌‌‌ی مۆدێرنیزم، هه‌‌‌مان ئه‌‌‌و رێگه‌‌‌ كراوه‌‌‌یه‌‌‌‌ی كه‌‌ ده‌‌‌چێته‌‌‌وه‌‌ سه‌‌‌ر مه‌‌‌یدانی گشتی. * ئه‌‌‌م تێمه‌‌ ته‌‌‌عبیره‌‌ له‌‌ پێوه‌‌‌ندییه‌‌‌ک له‌‌ نێوان هه‌‌‌ندێ بیرمه‌‌‌ندی وه‌‌‌ک گیۆرگ زیمێل، مارتین بۆبێر‌و یوورگێن هابرماسدا.کد خبر: 5916