شارنيوز- اخبار سقز

امروز ۰۷/۰۷/۱۳۹۹
جمعه، 30th می 2014
9:52 ب.ظ

همه چیز درباره ی مسجد دومناره ی سقز

مسجد دومناره ی سقز  در محله ای میان  “قلعه ی سقز” و در دامنه ی یگانه تپه تاریخی داخل شهر یعنی “نارین قلعه ” و در بافت جدید سقز در خیابان امام خمینی، پشت حسینیه ی سقز واقع شده است .این مسجد در فضایی باز ساخته شده ،و از هر چهار طرف باز است .از طرف شمال به کوچه ی سه متری محدود به تپه ی “نارین قلعه ی” قدیم و خیابان امام جدید، و از طرف جنوب به محوطه ی حوض خانه راه دارد.از غرب به یک گذرگاه چهار متری و از شرق  به یک کوچه ی یک متری محدود است.در سال ۱۳۸۰ این بنای قدیمی  با شماره ی ثبتی ۲۶۰۰ جزو آثار ملی کشور ثبت شد.

تمامی عکس های این مطلب را شمال مرتضایی تهیه کرده است.

تمامی عکس های این مطلب را شمال مرتضایی تهیه کرده است.

ارزش تاریخی این بنا به زمان شیخ حسن مولان آباد از عرفای حکیم و ریاضی دان دوره ی  افشاریه بر می گردد. نادر شاه افشار  هنگام عزیمت به بغداد هنگام عبور از سقز با شیخ حسن دیدار کرد و  طبق درخواست شیخ حسن دستور ساخت این مسجد را در بافت قدیم شهر داد. به همین دلیل به این مسجد، مسجد شیخ حسن مولان اباد  هم می گویند. در این سفر نادر شاه  دو عصای مرصع و یک سفره ی منقوش زیبای چرمی به شیخ حسن پیشکش کرد، که اکنون در قریه ی مولان آباد_ که آرامگاه این عارف عالی مرتبه  است_نگهداری می شود.از دیگر پیشکش هایی که در مقبره ی شیخ حسن نگه داری می شود یک  قران خطی  است، که هدیه ی یکی از روحانیون زمان شیخ حسن است  و تاریخ آن به اواخر دوره ی افشاریه  برمی گردد.به غیر از قدمت هدایای موجود، مورد دیگری که به ساخت این بنا در دوره ی افشاریه  و اوایل زندیه دلالت دارد، شیوه ی معماری و کاشی کاری های این مسجد است، که علی رغم مرمت و  تعمیرات جزئی هنوز سبک و شیوه ی مربوط به ان  زمان را حفظ کرده است. 

2menar2

مسجد دومناره  پلانی تقریبا مربع شکل د ارد و در ساخت آن از مصالحی  چون: خشت خام، ملات گل، سنگهای لاشه، آجر و چوب استفاده شده است. ورودی اصلی این مسجد در ضلع غربی قرار گرفته و سردر آجری، گره چینی اجری و  کاشی های زرد رنگ دارد که از شیوه های  معماری  در دوره ی زندیه است. پس از ورودی  دالانی با مساحت ۳ در ۳٫۵ متر  واقع شده، که با نه پله به پشت بام می رسد. این پله ها را با چوب ساخته و به وسیله ی سنگ های لاشه، خشت خام  و کاه گل  پر کرده اند.

2menar3 (1)

 

 شبستان مسجد در ضلع شرقی این دالان قرار دارد، که از طریق درگاه جداگانه می توان به آن راه یافت. ابعاد این شبستان ۱۰ در ۱۲ متر است  و سقف آن با ارتفاع ۲ متر و ۸۰ سانتی متر – همانند بیشتر مساجد سقز- بر روی چهار ستون چوبی  مدور با سرستونهای چوبی  واقع شده است. قطر ستونهای این بنا  ۳۵ سانتی متر است، که بر پایه ی ستونهای سنگی با همین قطر قرار دارند. محراب مسجد در ضلع جنوبی این شبستان  واقع شده است.محراب بافت قدیمی خود را که  طاقی هلالی است، حفظ کرده، اما  سال  ۱۳۷۸گچ کاری مسجد تغییراتی در سبک قدیمی آن به وجود اورد، به طوری که  از محراب قدیمی، فقط هلالی مانده که بر بالای آن  “بسم الله الرحمن الرحیم ” با گچ قالب گیری شده، به چشم می خورد. در ضلع جنوبی شبستان علاوه بر محراب دو راه ارتباطی  برای دسترسی به ایوان جلوی مسجد تعبیه شده است.

قطر دیوارهای این مسجد  یک متر و ۷۰ سانتی متر است و ضخامت ان در ضلع جنوبی و داخل محراب به وضوح قابل مشاهده است . بی تردید  دیوارهایی چنین ستبراز دلایل استحکام و پایداری این بنا از دوره ی افشاریه تا کنون  محسوب می شود. در ضلع شرقی شبستان شش تاقچه با اندازه های مختلف برای نگه داری کتاب ها و .. تعبیه شده است.  به جز طاقچه ها در ارتباطی نیز در این ضلع قرار دارد که  به انباری واقع در ضلع شرقی مسجد باز می شود.

در ضلع شمالی شبستان  سکویی وجود داشته، که بچه هایی که در یومیه شرکت می کردند،نمازشان را  آن جا خوانده  و بتوانند امام جماعت را ببینند. این سکو در حال حاضر وجود ندارد. در این ضلع جز شومینه ای که  در سال ۱۳۷۹ساختند و استفااده ی چندانی از ان نمی شود و  بیشتر جنبه ی تزئینی دارد، چیز دیگری نیست. در ضلع غربی شبستان چهار طاقچه به اندازه های مختلف ساخته شده ، که کاربرد طاقچه های ضلع شرقی را دارند. طاقچه هایی معمولی  مستطیلی که  دیوارهای  شبستان را از یکنواختی بیش از حد در اورده اند. در ضلع غربی مسجد علاوه بر دالان ارتباطی، دو اتاق دیگر نیز وجود دارد که در دوره های قبل  محل  درس خواندن  بوده  اما اکنون یکی از اتاقها به وضوخانه تبدیل شده و اتاق دیگر خالی مانده است. راه ارتباطی به این اتاقها از داخل شبستان است و از اتاق اول می توان به اتاق دوم راه یافت.

این مسجد مانند سایر بناهای منطقه بر سطحی شیب دار واقع شده و معماران  برای  اصلاح شیب، سکویی از سنگهای لاشه با ارتفاع ۴ تا ۴٫۵ متر  بنا کرده اند و  مسجد را بر روی این سکوی سنگی ساخته اند. ایوان جلوی مسجد که از آن به عنوان مصلای تابستانی استفاده  می کردند، را بر این سکوی سنگ چین ساخته اند.  ابعاد این ایوان ۴٫۸۰ در ۱۶ متر است  که با شبستان اصلی مسجد بامی هم سطح دارد. این ایوان در ضلع غربی در مجزایی دارد که بر بالای ان سر دری با گره  چینی آجر و کاشی منقش به عبارت عبارت : “علی مدد” ساخته شده است. علاوه بر این در، می توان از طریق محراب و درهای جانبی آن یعنی از داخل شبستان مسجد به این ایوان راه یافت.

در ضلع جنوبی ایوان ۶ ستون چوبی با سر ستونهایی مشابه ستونهای داخل شبستان  تعبیه شده، تا بار سنگین سقف را به دوش بکشد.  کف  ایوان تقریبا ۵۰ سانتیمتر از سقف شبستان اصلی مسجد پائین تر است، به همین دلیل ستونهای آن نیم متر از ستونهای داخل شبستان بلند تراند. برای پوشاندن سقف  از چوب های یک پارچه ای به طول ۵ متر استفاده شده، علاوه بر ستونهای چوبی نرده ی چوبی  ساده ای  ضمن بالابردن ایمنی بر زیبایی مسجد افزوده است.  معماری استادانه و نکات ظریفی که در ساخت این مکان رعیت شده،ان  را درمیان مساجد کردستان و ایران متمایز کرده است. در ضلع شرقی ایوان مقبره یکی از امامان جماعت مسجد به نام سید حکیم قرار دارد که مردم برای  زیارت  به انجا می روند. 

 ۲ گل دسته ی بسیار زیبا، که وجه تسمیه مسجد هستند، در ضلع شرقی و غربی مسجد و در موازات محراب مسجد قرار گرفته اند. هر دو گل دسته به صورتی بنا شده اند که نیمی از آنها داخل دیوارهای مسجد، و نیم دیگر بیرون است. برای ساخت مناره ها در پی از سنگ استفاده شده ، اما  نمای بیرونی  با  آجر و کاشی های معقلی وبا نقوش زیبای هندسی اراسته شده است.طرح کاشی کاری ۲ گل دسته متفاوت است و گل دسته  ضلع غربی نقش های بیشتری دارد. از پشت بام  و از دریچه کوچکی که به یک شکل در هر دو مناره تعبیه شده،  می توان به داخل مناره ها راه یافت. انتهای مناره ها با ۶ ستون استوانه ای کوچک و با ارتفاع ۱ متر به سقف مناره ها منتهی میشود. ارتفاع گلدسته های ضلع غربی از سطح پشت بام  ۵ متر و ۳۰ سانتی متر است و ۲ متر و ۸۰ سانتی متر قطر دارد، که با ۱۱ پله می توان به بالای ان رفت.  گلدسته های ضلع شرقی نیز ۵ متر ۸۰ سانتی متر ارتفاع و قطری حدود ۲ متر و ۶۰ سانتی متر دارد، که رفتن  بر بالای آن از طریق ۱۲ پله ممکن می شود. گلدسته های ضلع غربی ۱۵ سانتی متر به طرف کوچه ی غربی مسجد منحرف شده است. در گذشته موذن  ها برای گفتن اذان به بالای این مناره ها می رفتند تا صدایشان  به گوش همه ی محله برسد. امروزه  این رسم منسوخ شده  و مناره ها بیشتر حالت تزیینی دارند.

2menar4

2menar6حوض خانه ی مسجد در منتهی الیه ضلع جنوبی و مجزا ساخته شده از نظر معماری اهمیت فراوانی دارد و هم زمان با بنای اصلی مسجد ساخته شده است. پلان کلی ساختمان این حوض خانه مربعی است. طول اضلاع آن هشت متر است  و اضلاع چهار گانه ی آن در انتهای دیوارها به وسیله ی چهار فیلپوش متوسط به سقفی گنبدی با قطر تقریبی ۵ متر منتهی می شود . برای روشنایی داخل نیز در اطراف گنبد روزنه های مدوری تعبیه شده است که به راحتی روشنایی داخل حوض خانه را تا مین می کند. در ساخت این بنا نیز همانند مسجد در پی از سنگ و برای بدنه از آجر استفاده شده است .کف این حوض خانه سنگ فرش زیبایی دارد در چهار طرف حوض نیز چند عدد سگ خارای میان تهی برای نشستن کسانی که وضو می گیرند گذاشته شده است. شبکه ی آبرسانی حوض و آبریزگاهها در قدیم بدین صورت بود که آب کاریز به وسیله ی جوییهایی سنگی به داخل حوض سرازیر میشد. این آب از داخل حوض نیز دوباره به وسیله ی جوییهای سنگی به ترتیب از آبریزگاهها عبور می کرد و در انتها به بیرون محوطه  حوض خانه و ابریزگاهها سرازیر میشد. این شبکه در حال حاضر آبریزگاهها را شامل نمیشود . فقط حوض خانه از آب بسیار گوارا و روشن کاریز تغذیه می کند . و در آبریزگاهها از آب شهری استفاده می شود . بنا بر اظهارات معتمدان محل در کنار این حوض در اتاق مجزا حوض دیگری نیز وجود داشت که برای غسل کردن نمازگزاران و تطهیر اموات از استفاده میشد.این حوض بعدها برای گسترش آبریزگاهها از بین رفت. در گوشه های دیوار این حوض به تناوب هر ۶ ردیف آجر , تکه های چوب دقیقا به ضخامت آجرها کار گذاشته شده تا فشار دیوارها را مهار کند و از ترک خوردن دیوارها جلوگیری شود. عناصر تزئینی عناصر تزئینی بکار رفته در این مسجد همان تاقچه های گچ کاری شده, شومینه ی ضلع شمالی شبستان و سر ستونهای  چوبی بکار رفته در مسجداست. دیوارهای بیرونی مسجد با استفاده از تاق نماهای آجری تزئین شده است.در هر تاق نما مقدار زیادی شمسه کلوک معقلی به طور ساده یا چهار لنگه به طور زیبایی به کار رفته است. از دیگر عناصر تزئینی  سرو معقلی می باشد که همه ی این عناصر تزئینی بر روی زمینه ی آجری با بافت ساده یا حصیری نقش بسته است . کاشی های معقلی که برای تزئین بکار رفته اند . شامل چهار رنگ : سفید و آبی و زرد و سیاه است. کاربری بنا درباره ی کاربری  بنا و نوع بهره برداری از آن باید ذکر کرد که از این مسجد از ابتدای ساخت به عنوان پایگاه مذهبی و اجرای فریضه ی پنجگانه ی  نماز جماعت استفاده می شده است . اکنو طلبه های علوم دینی نیز برای طلب علم پیش ماموستا و روحانی این مسجد می آیند و مدارج علوم دینی را کسب می کنند. همچنین از طرف سازمان میراث فرهنگی استان کردستان پیشنهاد شده است که از این مسجد در اینده به عنوان کتاب خانه ی دینی و مذهبی نیز استفاده شود. برنامه ی مرمت مسجد این مسجد در ادوار مختلف مرمت شده است. کهنترین تاریخی که برای مرمت این مسجد در دست است سال ۱۳۲۹ ه-ق را نشان می دهد . این تاریخ روی یک سنگ نبشته ی کوچک در داخل مقبره ی سید حکیم ذکر شده است. این سنگ نبشته روی  تاقچه ی سمت راست مقبره تعبیه شده است و در داخل آن نام سید حکیم و خادم آن موقع نیز آمده است.با توجه به این سنگ نبشته می توان گفت که احیانا در تاریخ ذکر شده سقف مسجد را برگردانده اند. چنین به نظر می رسد که پیش از تعمیر سقف این  مسجد همانند سقف حوض خانه اجری بوده ا ست و در این تاریخ تیره های چوبی بر روی آن کار گذاشته شده است.از آن تاریخ تا سالهای اخیر هر ساله یا یک سال در میان مرمتها و تصرفهایی در مسجد صورت گرفته است اما انچه در اینجا قابل ذکر است برنامه مرمت از سال ۱۳۷۸ به بعد است. در سال ۱۳۷۸ دیوارهای داخل مسجد و ایوان ضلع جنوبی ان گچ کاری شد و سقف مسجد قیر پاشی و دیوارهای ضلع غربی رفع رطوبت گردید. در سال ۱۳۷۹ دیوارهای حوض خانه و سقف گنبد دار آن بند کشی شد . علاوه بر اینها کار های مرمتی جزئی نیز در دیوارها ی اضلاع مختلف مسجد صورت گرفته است . در سال ۱۳۸۰ برنامه ی مرمتی و جامع تری صورت گرفت به طوری که مناره ها مرمت و  بند کشی شد و پله های داخل مناره ها کاشی های بکار رفته در دیوارهای مسجد و مناره ها باز سازی گردید. دیگر برنامه های مرمتی این سال عبارت بودند از : سقف کوبی داخل شبستان مسجد , مرمت ستونها و سر ستونها ی چوبی داخل مسجد , و رنگ آمیزی آنها. 

2menar5

 

domenartarak (2)

 

 منابع : ۱-اشتودان ,رسول,غارکرفتو,پایان نامه ی فوق لیسانس باستان شناسی ۲-سازمان میراث فرهنگی استان کردستان,مدارک مربوط به مقاله ۳-عمر فاروقی , نظری به تاریخ و فرهنگ سقز ,۱۳۷۴ ۴-کاوه ,مصطفی , مونو گرافی شهر سقز ۱۳۷۰ ۵-رشید کیخسروی , دوران بی خبری ————————

این مطلب در نشریه راگه شماره ۳ و ۴ به قلم صلاح الدین نصرالهی به چاپ رسیده بود.

کد خبر: 8493






۱۰ دیدگاه

  • محمد صدیقی
    محمد صدیقی: 5-30-2014 . 10:59 ب.ظ :

    دست اندر کاران زحمتکش سایت شارنیوز خسته نباشید جهت اطلاع در زمینه مسجد دومناره و مطالب زیبای ارائه شده لازم است نکاتی را جهت روشن شدن اذهان و حقایق تاریخی بعرض برسانم زمانیکه این مطلب در مجله راگه چاپ شد مطالبی را خطاب به دوست جوان آقای نصرالهی ارائه دادم که گویا توجه نشده است .عزیزان تا زمانیکه دو سند قدیمی و وقوفنامه این مسجد بدستم نرسیده بود منهم مانند عزیزان ساخت بنای این مسجد تاریخی سقز را مربوط به شیخ حسن مولان آباد میدانستم وقتی اسناد را بررسی کردم متوجه شدم مسجد دومناره سقز زبطی به مرحوم شیخ حسن مولان آباد ندارد بلکه این مسجدرا شیخ حسن کاکه سوری وقف کرده و ساخته اند .من ناچار آن زمان که این مقاله چاپ شد بنا به خواست هر دو سند را در سایت (چل چمه )در معرض دیدهمگان گذاشتم .چنانچه لازم شد بفرمائید تا کپی آنرا به عزیزان تقدیم دارم .بقیه مطالب کار شناسی شده و قابل تقدیر است .

    پاسخ دهید

    • shenya
      shenya: 6-2-2014 . 9:48 ب.ظ :

      با سلام خدمت جناب آقای محمد صدیقی و مدیریت محترم شارنیوز
      اینجانب در مورد این مسجد تحقیق میکنم حال خواهشمندم اینجاب را راهنمایی و کمک نمایید.
      اجرکم عندالله

      پاسخ دهید

      • سیدصلاح
        سیدصلاح: 6-3-2014 . 8:00 ب.ظ :

        با سلام
        آقای صدیقی استاد عزیز، مرحوم شیخ احمد مشهور به کاکه سور از سادات برزنجه هستند که مرقد مطهرش در روستای وزمله واقع در دهستان میرده می باشد و از لطفتان ممنون خواهیم شد که اگر مجدداً کپی سند هارا بر روی سایت قرار دهید با تشکر

        پاسخ دهید

      • مجنون 258
        مجنون 258: 5-31-2014 . 1:53 ق.ظ :

        هه ر بژين بؤ ئه و كاره جوانه تان
        خؤزگه له گه ل ژياني پيشينيان و ئاسه واري كؤن، بيرمان له وه ي كه ئاسه واري ئيمه ش بؤ دوا رؤژ ده بئ چي و چلؤن ببيت، بيروو بؤ چووني جه ماوه ريتان بخستايته به ر ليكؤلينه وه و پرسيار و باس و خواستي گشتي!!!

        پاسخ دهید

        • نام
          نام: 5-31-2014 . 10:35 ق.ظ :

          با سلام.
          درخصوص قرآن موجود در قریه مولان آباد که در متن مذکور آن را هدیه یکی از روحانیون نام برده اند،خاطر نشان می کنم که قرآن موجود دست نوشته ملارسول کاتب شیخ حسن است که حاشیه و ترجمه از شیخ حسن مولان آباد است و گویند که حاشیه و موارد دیگر خط مبارک شیخ حسن است.

          پاسخ دهید

          • كي1
            كي1: 5-31-2014 . 1:31 ب.ظ :

            شهردارى كوچه هاى اطراف اين اثر تاريخى رو سنگفرش بكنه و راهكارهاى رو براى شناساندن اين اثر انجام بدن

            پاسخ دهید

            • شهروند
              شهروند: 6-5-2014 . 8:17 ق.ظ :

              افسوس
              وصدافسوس
              كه بجاي تامين زندگي زمان حال جوانان و بچه هايمان و ايجادآسايش وپيشرفت اجتماعي براي زنده ها درآينده، دخالت در امورميراث گذشتگان و پرداختن به زندگي مُردگان با وضعيتي كه اشتباهات و خطاهاي تاريخي شان، حاصل ناهنجار امروز را براي ما رقم زده اند در اولويت قرار گرفته است.
              ضمن احترام به ميراث گذشته اباواجداديمان امّا امروز چي؟
              بقول قديمي ها:
              گذشته ها گذشته، ولي زندگي زمان حال ما چي؟
              سخني باسردبيرروشنفكروعزيز و جناب كاك په پو و اسنادومدارك معتبرومهم ايشان:
              خانه از پايبند ويران است!
              خواجه در فكر نقش ايوان است!
              اي كاشكي يك فكري براي اشتغالزايي و خروج سقز از وضعيت نابسامان كنوني ميفرموندوشيد!
              لطفاًحذف وسانسورنكنيد

              پاسخ دهید

              • مجنون 258
                مجنون 258: 6-6-2014 . 1:18 ق.ظ :

                زنده باشي شهروند گرامي اميدواريم از ره شارنيوز بيش از پيش معضلات بيكاري جوانان و مشكلات كاغذبازي و بروكراسي اداري و مانع تراشي در راه عمران و آباداني سقز آسيب شناسي و پيگيري و درمان شود

                پاسخ دهید

              • غريبه
                غريبه: 6-6-2014 . 11:09 ق.ظ :

                صد البته در درجه اول زندگي كنوني و درحال حاضر انسانهاي زنده بسيار با اهميت تر از ميراث مردگان گذشته است و اهميت اين مسائل براي كسب تجربه و آگاهي عمومي و پند و عبرت در درجات بعدي قرارميگيرد

                پاسخ دهید

                • هه تاو
                  هه تاو: 3-26-2015 . 1:53 ب.ظ :

                  عالی بود ممنونم

                  پاسخ دهید